Паровозы середины XX века в Кричеве используют для съемок фильмов и участия в патриотических акциях.
В кричевском локомотивном депо хранятся паровозы 50-х годов прошлого столетия. Три из них на ходу, четвертый скоро будет отправлен на капитальный ремонт в Москву.
Эти паровозы используются в проекте “Поезд Победы”, ими интересуются кинематографисты.
Кричевское депо – единственное в Беларуси, где ремонтируются ретро-паровозы. Ими управляют специально обученные локомотивные бригады. Спрос и на такие паровозы, и на специалистов, умеющих обращаться со старой техникой, со временем только растет.
В Беларуси собираются запустить экскурсионный ретро-паровоз и, возможно, это будет один из кричевских “старичков”.
Старшыня Магілёўскага гарвыканкама Сяргей Чарткоў, а таксама архіепіскап Магілёўскі і Мсціслаўскі Сафроні заклалі ў фундамент Траецкай царквы капсулу з заявай аб намеры аднавіць разбураную святыню. Заяўляецца, што на будаўніцтва храма маюцца сродкі ад спонсараў. Паспрабуем разабрацца – у чым безумоўная прывабнасць гэтага праекта, а таксама, у чым могуць хавацца невідавочныя мінусы.
Выпадковая святыня
Да рэвалюцыі ў Магілёве налічвалася некалькі дзясяткаў вялікіх і маленькіх храмаў розных канфесій. Найбольш значнымі праваслаўнымі святынямі ў цэнтры горада выступалі Богаяўленская і Спаская цэрквы, Іосіфаўскі сабор. Да іх можна далучыць таксама такую архітэктурную дамінанту, як былы касцёл св. Ксаверыя, які ў ХІХ стагоддзі таксама стаў праваслаўнай Васкрасенскай царквой.
Хараство гэтай архітэктуры можна ацаніць на фотаздымку ніжэй, зробленым нямецкім салдатам у 1918 годзе. Дык вось, з гэтага спісу найвыбітных святыняў старажытнага Магілёва, да нашых дзён не дажыла ніводная. Усе былі разбураныя ў часы савецкай улады. Гэтаксама, як і безліч іншых, невялікіх храмаў, у тым ліку і Траецкая царква.
У 2016 годзе, калі ў часы кіравання Магілёўскім гарвыканкамам Уладзіміра Цумарава перабудоўваўся мост праз Днепр на праспекце Пушкіна, на месцы будаўніцтва выпадкова выявілі фундамент разбуранай пасля вайны Траецкай царквы. Выпадкова – таму раней што ніхто не займаўся дакладным вызначэннем месца размяшчэння гэтай царквы. Яна не настолькі цікавіла даследчыкаў – храм досыць шараговы, у класіцыстычным стылі, што панаваў у Расійскай імперыі ў канцы XVIII – пачатку XIX стагоддзяў.
Траецкая царква на фотаздымку пач. ХХ ст. (справа)
Зараз у матэрыялах пра Траецкую царкву можна сустрэць некалькі журналісцкіх клішэ – пра цудоўнае адкрыццё фундамента храма, пра яго стылістычную сувязь з Іосіфаўскім саборам, які паклаў пачатак класіцызму ва Усходняй Еўропе – быццам бы Траецкая была яго паменшанай копіяй. Але гэта ўсё, шчыра кажучы, перабольшванні. Цяжка назваць цудоўным адкрыццё фундамента, якога ніхто не шукаў. Ну, а стылістычная сувязь ад Іосіфаўскага сабора прасочваецца з усім, што было пабудавана на абшарах Расійскай імперыі ў класіцыстычным стылі – так што копій можна знайсці процьму.
Цесна, тлумна, невыразна
Аднак, трэба аддаць належнае кіраўніцтву Магілёўскага гарвыканкама – адразу пасля выяўлення фундамента царквы, імгненна было прынята рашэнне памяняць будаўнічы праект. Месца са знойдзеным падмуркам акружылі варонкай, падобнай на амфітэатр, стварыўшы тут новую фотазону і турыстычны аб’ект.
Такое шчыльнае паўакружэнне царквы ажыўленай магістраллю стварае для храма першачарговую нязручнасць. Над цэнтральным уваходам, над галоўным фасадам будзе фактычна навісаць тлумная дарога. Сама Траецкая царква будзе метраў на восем закрытая гэтай трасай, так што над дарогай добра калі будзе выглядваць хаця б класіцыстычны купал. Відавочна, што дарогу адсюль прыбіраць ніхто не будзе, таму варта чакаць, што эстэтычная выразнасць храма будзе істотна сапсаваная наваколлем. Іншая нязручнасць у будаўніцтве Траецкай царквы заключаецца ў тым, што даследчыкам невядомыя выявы яе інтэр’ераў. Калі знешні выгляд яшчэ захаваўся на гравюрах і фотаздымках, то ўнутранае ўбранне, відавочна, будзе ўяўляць сабой сучасную фантазію. Але, нягледзячы на гэтыя мінусы, аднаўленне Траецкай царквы мае адзін безумоўны і галоўны плюс – у Магілёве адродзіцца яшчэ адна старажытная каштоўнасць, прычым гэта будзе першы гістарычны помнік на тэрыторыі ўсяго Задняпроўя.
На Бабруйшчыну з’ехаліся майстры агню і гліны з розных куткоў свету. Сёння ў Бабруйску адкрываецца выстава па выніках пленэра “Арт-Жыжаль”.
На працягу двух тыдняў у мястэчку Вербкі Бабруйскага раёна адэпты агню і гліны запальвалі ў прамым і пераносным сэнсах, паведамляе партал навінаў komkur.info.
Фестываль “Арт-Жыжаль” вядомы на ўвесь свет. Для керамістаў гэта вельмі аўтарытэтнае мерапрыемства, таму геаграфія гасцей уражвае – Беларусь, Егіпет, Малдова, Казахстан і Расія.
Дарэчы, ганаровы егіпецкі госць пленэра Махамед эль Абд з Каіра – не толькі вядомы кераміст, але і адзін з арт-дырэктараў кампаніі Netflix. Заснавальніка “Арт-Жыжаля” бабруйчаніна Валерыя Калтыгіна Махамед ведаў па згадваннях ў спецыяльнай літаратуры, а на пленэры пазнаёміўся асабіста.
Зрэшты, тэрмін “ганаровы” можна было прымяніць да многіх гасцей “Арт-Жыжаля”. Напрыклад, Анастасія Гумінская з Валожына прыехала ў Бабруйск з Кітая. Там яна выкладае скульптуру і малюнак у Акадэміі мастацтваў Хубэя.
Усіх удзельнікаў фестывалю і вопытных майстроў і пачынаючых керамістаў аб’ядноўвае вера ў сакральнасць агню і гліны, у тое, што выраб керамікі не проста фізічны працэс, а магія, сакрэты якой былі калісьці раскрыты людзям вышэйшымі істотамі.
Майстры “Арт-Жыжаля ” прынцыпова не карыстаюцца электрычнымі печамі, ім гэта няма для чаго: аб тэмпературы і ступенях абпалу яны судзяць па адценнях дыму. Свае печы керамісты называюць любоўна, па імёнах – “Ракушачка”,” Гранулечка”,”Гравацапа”.
Фінальным акордам пленэра стаў абпал вогненнай скульптуры. Сёлета яна называлася “Бабруйская дзяўчына”. Міжнародную атмасферу керамічнаму цуду надавалі прыхаваныя пасланні ад майстроў з розных краін.
Багі многіх пантэонаў сустрэліся на Бабруйскай зямлі. Егіпецкі Ра, казахскі Тэнгры і іншыя боствы размаўлялі там на ўніверсальнай мове керамікі. А пачынаючы з сённяшняга дня ўсе скульптуры, зробленыя ўдзельнікамі “Арт-Жыжаля” можна будзе ўбачыць у галерэі Бабруйскага мастацкага музея.
Маскоўскі тэатр “Собор” пакажа магілёўцам спектакль пра расійскага цара Пятра І, замоўчваючы пра яго зверствы ў дачыненні да Магілёва і яго жыхароў.
У верасні 2025 года, згодна з афішай на сайце Магілёўскага тэатра лялек, там з гастролямі выступяць маскоўскія артысты. Яны прадставяць аўтарскі праект мастацкага кіраўніка маскоўскага тэатра “Собор” Любові Талкалінай “Апошняя руская царыца”. У ім гаворка пойдзе пра ўзаемаадносіны Пятра I і яго першай жонкі Еўдакіі Лапухіной.
Пры гэтым у афішы расійскі імператар названы найвялікшым прадстаўніком дынастыі Раманавых. “Першы расійскі імператар і найбуйнейшы рэфарматар XVIII стагоддзя. Воін, мысліцель, бліскучы дыпламат і бязлітасны вяршыцель лёсаў сваіх падданых” – гаворыцца на сайце нібыта беларускага тэатра.
Магчыма, верасень для гастроляў расейцаў менавіта з гэтым спектаклем абраны не выпадкова. Менавіта ў верасні 1708 года расійскія войскі спалілі Магілёў па загадзе Пятра I.
Вось як гэта апісваецца ў «Магілёўскай хроніцы» Трафіма Сурта і Юрыя Трубніцкага: “У год 1708, месяца верасня, 8 [дня], на святога пакутніка Сазонта, напярэдадні нараджэння найсвяцейшай панны, пан Бог, які доўга цярпеў, караючы горад за нашы цяжкія грахі, дапусціў так, што горад Магілёў, нягледзячы на тое, што быў зрабаваны шведам, але застаючыся забудаваным дамамі, крамамі, на Божае свята ператварыўся за адзін дзень праз агонь у попел і тло, бо, паводле ўказу цара Пятра Аляксеевіча, маскоўцы, калмыкі і татары ў вышэйпамянёны дзень, разам з усходам сонца, акружылі горад з усіх бакоў. Пазачынялі брамы, па трывозе ўдарылі ў барабаны, а калі заўважылі – замак ужо гарыць.
Адчынілі брамы, прасілі літасці, але дарэмна, толькі далі гадзіну вольнага часу і прыставілі варту, пакуль пазносілі з ратушы ў склеп гарадскія кнігі. Тут калмыкі крамы адбіваюць, рабуюць, з другога канца паляць, заўважым, між іншым, людзей з адзення абабіраюць, грошы мацаюць, цэрквы адбіваюць, рабуюць і, калі ўжо, адным словам кажучы, загарэўся астрог, кінуліся на прадмесці і найперш абрабавалі багатыя дамы. А калі агонь заняўся з усіх бакоў, зрабаваўшы горад да асновы, ад’ехалі прэч”.
Сегодня в Могилеве откроется выставка художника Сергея Масихо, импрессиониста, мастера пейзажей, вдохновленного природой и рекой Сож.
В филиале Национального художественного музея Республики Беларусь «Музей В.К. Бялыницкого-Бирули» сегодня откроется персональная выставка Сергея Масихо. Экспозиция приурочена к 70-летнему юбилею художника, сообщают “Могилевские ведомости”.
Сергей Масихо известен как мастер пейзажа. Он работает исключительно с натуры. Главным источником вдохновения для художника была и остается река Сож.
Сергей Масихо родился в Кричеве. Получил художественное образование в студии под руководством А.Р. Геращенко при Белорусском государственном педагогическом университете имени Максима Танка.
С 1977 по 2018 год он преподавал изобразительное искусство в Детской художественной школе Кричева.
С 2016 года Масихо – член Белорусского союза художников и Белорусской гильдии керамистов.
Торжественное открытие выставки – сегодня вечером. Вход на открытие бесплатный. Выставка продлится до 12 октября.
Фестиваль “Большая бард-рыбалка” в Быховском районе с этого года включает в себя отборочный тур российского проекта исполнителей авторской песни.
Фестиваль ежегодно проходит на Чигиринском водохранилище, и в этом году он состоится с 25 по 27 июля. Там уже заявлен концерт финалистов всероссийского молодежного проекта авторской песни.
Как пишет Mayday, по словам Алексея Витакова, руководителя проекта «Бард экспедиция. Быстрый старт» и художественного руководителя фестиваля «Покровский собор», в этом году «барды-десантники» из России станут заметной частью мероприятия. Сам проект реализуется при поддержке российского Президентского фонда культурных инициатив и направлен, как утверждается, на возрождение традиций, которые считаются «духовно-нравственным фундаментом» старших поколений.
Фестиваль в Чечевичах вошел в маршрут «Бард экспедиции» как одна из одиннадцати фестивальных площадок, где пройдут съемки для телепрограммы. Таким образом, белорусское мероприятие становится не просто местом музыкального диалога, но и частью российского пропагандистского медиапроекта, активно тиражирующего идею культурного единства с Россией.
Алексей Витаков активно продвигает подобные инициативы и на других площадках. Например, он является вдохновителем фестиваля авторской песни «Покровский собор», который позиционируется как сцена «русской цивилизации и русского слова». Там неизменно приглашают участников агрессии против Украины, а также выступают победители «Быстрого старта». В прошлом году Витаков пригласил туда и основателя «Бард-рыбалки» журналиста Сергея Кулягина. Он, в свою очередь, привез на «Покровский собор» народных мастеров из Быхова.
Сейчас программа «Бард-рыбалки» претерпела изменения. Она насыщена российской тематикой и репертуаром. Среди заявленных мероприятий будет концерт «Вершины Визбора…», приуроченный к 100-летию легендарного советского барда, а хедлайнерами фестиваля в этом году стали российские исполнители.
Таким образом, «Большая бард-рыбалка», которая ранее была международным фестивалем в Беларуси, куда приезжали участники из разных стран, все активнее интегрируется в поле российских культурных инициатив, приобретая новое, явно идеологически окрашенное звучание. И теперь его впору назвать российско-белорусским мероприятием.
Амерыканец Олівер Окунь прыняў удзел у беларускім фестывалі ў Польшчы “Тутака”, каб упершыню паразмаўляць з вялікай колькасцю людзей па-беларуску.
Шлях да беларускай мовы праз гісторыю сям’і
У свеце, дзе ўсё часцей пераважае глабалізацыя і ўніфікацыя культур, асабліва ўражвае імкненне чалавека вярнуцца да каранёў і адкрыць для сябе мову сваіх продкаў. Менавіта такую гісторыю распавёў “Белсату” грамадзянін ЗША Олівер Окунь.
Олівер з’яўляецца дактарантам кафедры славянскіх моваў і літаратур Чыкагскага ўніверсітэта. Яго цікавасць да беларускай мовы ўзнікла не выпадкова. Ён прызнаецца: у ЗША многія людзі не ведаюць, адкуль яны паходзяць, і гэта стварае адчуванне адсутнасці ідэнтычнасці. Калі Олівер пачаў вывучаць сямейную гісторыю, яго бацька распавёў, што продкі паходзяць з Беларусі. Гэтак ён даведаўся, што 120 гадоў таму яго продкі, беларускія яўрэі, прыехалі ў ЗША з Магілёва.
У сям’і захаваліся паштоўкі, на якіх бачныя адрасы з Магілёва і тэксты на ідышы і беларускай мове. Гэта і стала штуршком: «Я хацеў размаўляць на той жа мове, на якой размаўлялі мае продкі» – кажа Олівер.
Музыка і літаратура як сродкі вывучэння
Беларуская мова не была прысутная ў яго сямейным асяроддзі. Бацькі і бабуля з дзядуляй размаўлялі толькі на англійскай, але захаваліся ўспаміны пра нацыянальныя стравы, напрыклад, бабуліны дранікі. Авалодаць мовай было няпроста: не хапала сістэматычных матэрыялаў, даводзілася самастойна шукаць граматыкі і тэксты. Олівер вывучаў творы класікаў, а менавіта, Янкі Купалы, Якуба Коласа, і асабліва яго ўразіла п’еса «Тутэйшыя».
Апроч літаратуры, вялікую ролю адыграла музыка. Ён прызнаецца, што захапляецца творчасцю Лявона Вольскага: «“Тры чарапахі” слухаю пастаянна». Музыка дапамагае не толькі лепш разумець мову, але і адчуваць беларускую культуру.
Пошук беларускамоўнага асяроддзя
Праз мову Олівер шукае не толькі лінгвістычныя веды, але і жывую сувязь з культурай. Ён наведаў фестываль “Тутака”, які ў чарговы раз прайшоў сёлета на Беласточчыне, каб апынуцца ў беларускамоўным асяроддзі. «На жаль, у мяне яшчэ не атрымалася паехаць у Беларусь, але на фестывалі было так, як быццам бы я быў у Беларусі – усе размаўлялі па-беларуску. Беларусы ўразілі сваёй дабрынёй і адкрытасцю» – кажа ён.
У Чыкага існуе беларуская дыяспара, але з-за геаграфічнай аддаленасці ад асноўных месцаў сустрэч Олівер рэдка бярэ ўдзел у мерапрыемствах.
Олівер заклікае ўсіх, хто хоча вывучыць беларускую мову, шукаць магчымасці для жывых зносін – фестывалі, літаратура, музыка, ютуб-каналы. Менавіта праз мову, лічыць ён, можна адчуць сябе часткай большай гісторыі і культуры.
Гісторыю Олівера можна лічыць прыкладам таго, як асабістае адкрыццё можа стаць мостам паміж пакаленнямі і кантынентамі. Яго шлях да беларускай мовы ўвасабляе не проста лінгвістычны вопыт, а глыбокае культурнае вяртанне.
Могилевский музыкант и автор песен Александр Баль поделился с изданием “Салідарнасць” своими мыслями о жизни в эмиграции и взглядах на современную Беларусь.
Сны о войне и явь о репрессиях
Александр Баль стал одним из сотен тысяч, кто вынужден был покинуть Беларусь. Он рассказывает, что еще в 2014 году ему начали сниться сны о войне: бронетранспортеры, мотоциклы, люди, прячущиеся в лесах и подвалах. Схожее видение повторилось в 2022 году, в день начала войны в Украине. Тогда он внезапно почувствовал улучшение после ковида, и снова увидел сон о нападении. Сны воспринимает как предупреждение: «А сонники-то говорят, что война снится к войне».
Ситуация в стране с каждым годом становилась всё более тревожной. В 2024 году соцсети музыканта были признаны в Беларуси экстремистскими. Александр заранее предупредил подписчиков из Беларуси, что им безопаснее отписаться. «Некоторые знакомые из Беларуси, отписываясь, писали: “извини, ты же понимаешь…” Да, конечно понимаю» – говорит он. В условиях диктатуры, уверен Баль, можно ожидать только запретов и угроз. Он подчеркивает, что диктатура по самой сути своей существует для того, чтобы диктовать, и диктовать через страх.
Обострение репрессий подтвердилось для него и тем, что недавно в Могилеве при обысках у его бывших коллег силовики снова интересовались его персоной. Он считает, что Беларусь – это не страна злых людей. По его словам, «может, немножко темных, темноватых, не жаждущих просвета, но всё же добрых». И тут же оговаривается: речь не о выродках в милицейских погонах. «Сегодня, увы, их время» – добавляет он. По его мнению, главная трагедия в том, что белорусов десятилетиями держали вдали от правды.
Изгнание и одиночество
Эмиграция не стала освобождением, но она оказалась единственно возможной альтернативой. Александр Баль не строит иллюзий: за пределами родины его не ждала легкая жизнь. Сейчас он арендует жилье, живет на деньги, вырученные с продажи машины. Работы нет, но на тяжелую физическую пока не идет. «Грузчиком в “Бедронку” пока не иду, “проедаю” машину» – признается музыкант. При этом добавляет, что никто не обещал за границей фестивального существования.
Однако главное испытание – не материальные сложности, а одиночество. Он сравнивает свое состояние с чувствами, которые переживал в детстве, находясь в пионерском лагере. Тогда это было ощущение брошенности, безысходной тоски. Сейчас, по его словам, это чувство вернулось. Он говорит, что единственное, чего действительно не хватает – это чтобы рядом была та самая, кто сказала бы: «мы же вместе». В этих словах для него скрыта сила, способная вернуть устойчивость.
Музыкант признается, что писать о любви уже не получается. «Сейчас же, если пишется, то только про войну». Все прошлые песни о мирных чувствах остались в прошлом. Его песня «Одинокий человек» стала откликом на глубинное чувство, которое объединяет многих эмигрантов.
Он вспоминает, как на танцах у фонтана в Могилеве увидел пожилого, хромого мужчину. Тот прошел мимо в такт финала «Рио-Риты», в глазах печаль. И вдруг сзади зазвучали каблучки. Мужчина обернулся, и его взгляд на мгновение стал взглядом молодого парня. Именно в таких моментах Баль находит то, что напоминает о жизни. «Девушки, носите каблучки! Хотя бы для того, чтобы мы не старели» – просит он.
В эмиграции жизнь продолжается
Несмотря на отчаяние и одиночество, Александр не сравнивает эмиграцию с утратой. Он пережил вдовство и называет тот период по-настоящему страшным. В отличие от смерти близкого человека, эмиграция оставляет пространство для жизни. Он говорит, что, выжив тогда, не имеет права сдаться теперь. «Здесь ты живешь, и как бы тебе плохо ни было – живешь, строишь планы. А там ты просто умираешь от бессилия. Там дорога, у которой нет возврата. А здесь еще есть всякие развилки».
Он понимает, что многие эмигранты переживают кризисы в отношениях. Люди жалуются, что партнеры становятся другими, отдаляются. Иногда кажется, что рядом совсем чужой человек. По его словам, каждый справляется с этим по-разному: кто-то находит кого-то нового, кто-то возвращается к прежним. Бывают случаи, когда пары разводятся, а потом снова женятся друг на друге. Александр не оправдывает никого, но говорит, что у всех свое.
Когда становится особенно трудно, он берется за гитару, меняет струны, играет, вспоминает. Иногда садится в машину и едет без цели. Он считает, что важно уметь разговаривать с самим собой, уметь быть одному. И что бы ни происходило, эмиграция – это все же про жизнь. Она дает шанс, пусть и тяжелый, но все еще шанс. И если где-то в глубине сохраняется способность ждать и надеяться, значит, путь продолжается.
У самым сэрцы гістарычнага Бабруйска знішчаюць будынак былога вучэбна-вытворчага камбіната, які знаходзіцца на вуліцы Маскоўскай, 41.
Як піша тэлеграм-канал “Спадчына”, з 2022 года цэнтральная частка Бабруйска мае статус гісторыка-культурнай каштоўнасці 3-й катэгорыі. Аднак будынак №41, як і шэраг іншых, не быў уключаны ў Дзяржаўны спіс каштоўнасцей. Варта адзначыць, што дагэтуль адсутнічае зацверджаны праект зон аховы гістарычнага цэнтра, а гэта значыць, што ў адпаведнасці з Кодэксам аб культуры нават распрацоўка праектнай дакументацыі на тэрыторыі зоны аховы забароненая.
Нягледзячы на гэта, на Маскоўскай вуліцы сёння вядуцца працы, якія з’яўляюцца парушэннем закону. Складаецца ўражанне, што гэта адбываецца з маўклівай згоды гарадскіх уладаў, якія, здаецца, нават не спрабуюць азнаёміцца з патрабаваннямі культурнага заканадаўства.
Магчыма, гэты будынак і не мае істотнай архітэктурнай ці гістарычнай вартасці, але даваць такую ацэнку павінен навуковы кіраўнік, які будзе распрацоўваць праект зон аховы і рэгламенты іх выкарыстання.
Як распавядае “komkur.info”, на месцы старога будынка пабудуюць новы. На двух паверхах агульнай плошчай 2 181 квадратны метр размесцяцца магазін, офісныя памяшканні і рэстаран з пляцоўкай пад адкрытым небам. Прылеглую тэрыторыю выкладуць тратуарнай пліткай, абсталююць шэсць парковак, у тым ліку дзве – непасрэдна на Маскоўскай, а таксама добраўпарадкуюць сквер, які прымыкае да плошчы Перамогі. Помнік ахвярам неабгрунтаваных рэпрэсій захаваецца. Цалкам аб’ект плануюць здаць у другім квартале 2026 года.
Як узнік Музей гісторыі Магілёва і чаму ў такім «музейным» горадзе, як Гродна, няма паўнавартаснага музея горада? Як наогул з’яўляюцца музеі гарадоў і дзе яны ёсць у Беларусі? І якімі яны павінны былі б быць? Праблемы і перспектывы гарадскіх музеяў у Беларусі ў падкасце «Усход-Захад» абмяркоўваюць краязнаўцы Аляксей Шота з Гродна і Аляксей Бацюкоў з Магілёва. Другі выпуск серыі размоваў можна паглядзець тут, а ніжэй – кароткі пераказ падкаста.
Музей горада: для чаго ён патрэбны
Музей горада — гэта не проста яшчэ адзін музей у спісе ўстаноў. Яго задача — зафіксаваць і прадставіць унікальную гісторыю і ідэнтычнасць пэўнага месца. Краязнаўцы адзначаюць, што ідэя такіх музеяў у Беларусі пачала развівацца толькі ў 1990-х гадах. У гэты час гарады і райцэнтры ўсвядомілі патрэбу паказаць сваю аўтэнтычнасць і «музеефікаваць» мясцовую гісторыю.
Аднак галоўнай праблемай заўсёды было фінансаванне: хто будзе ўтрымліваць музей, на чый баланс ён патрапіць. Музей — справа нятанная і хтосьці мусіць за яго плаціць.
Аляксей Бацюкоў: У 90-х аказалася, што ў нас шмат розных краязнаўчых музеяў, розных музеяў з манекенамі, або прыродазнаўчых, з пудзіламі мядзведзяў і іншых жывёл. У нас шмат музеяў мемарыяльных. Усякіх музейных пакояў шмат у школах. Усяго шмат, музейных матэрыялаў шмат, а вось уласна гісторыі нацыянальнай, гісторыі беларускага народа вобмаль. Гэта была тады вельмі балючая тэма.
Вось як паўставаў музей горада на прыкладзе Магілёва. Спачатку было толькі рашэнне стварыць музей — у 1990 годзе ён паўстаў на паперы. Толькі праз пару гадоў з’явіўся першы супрацоўнік, потым дадаліся іншыя. З часам выдзелілі гістарычны будынак, стварылі фондасховішча, перадавалі археалагічныя знаходкі. Але такі шлях, калі горад сам бярэ на сябе фінансаванне новага ўласнага музея, у Беларусі пакуль што — рэдкасць.
Будынкі, калекцыі і канцэпцыі — чым мусіць вылучацца музей горада?
На думку абодвух вядучых падкаста, гарадскі музей павінен быць менавіта на балансе горада — інакш яго ўтрыманне нават цяжка ўявіць. Але такіх выпадкаў вельмі мала: нават не ва ўсіх абласных цэнтрах у Беларусі ёсць музеі горада: у Віцебску і Гродне іх дагэтуль няма. Часта функцыю такога музея выконвае раённы краязнаўчы музей або нейкі філіял. Але музей уласна горада — гэта ўсё ж іншае.
Але ў чым канцэпцыя: што павінна быць у музеі горада, чым ён адрозніваецца ад звычайнага гісторыка-археалагічнага музея? Тут важна, каб экспазіцыя была скіравана менавіта на гарадскую гісторыю, каб яна расказвала пра жыццё і развіццё пэўнай супольнасці, а не толькі пра археалогію, прыроду ці асобныя падзеі.
Музей заўсёды пачынаецца з калекцыі — але не менш важна, як яе падаюць. У Брэсце, напрыклад, музей размешчаны ў каларытным былым будынку польскай адміністрацыі, у былым урадавым квартале, у Гомелі асновай стаў паляўнічы домік, у Магілёве — гістарычная ратуша, цэнтр колішняга самакіравання горада.
Але часам музеі становяцца проста наборам экспанатаў, а не цэнтрам асэнсавання гарадской гісторыі. У Беларусі часта сустракаецца практыка «напампоўвання» музея рознымі філіяламі, каб скараціць адміністрацыйныя выдаткі. Так, у Мінску ў склад музея горада ўваходзяць шэраг філіялаў, многія з якіх мала звязаныя непасрэдна з гісторыяй горада.
Як з музеяў кралі шахматы і… танкі
Галоўнае адрозненне, якое заўважаюць аўтары падкаста паміж беларускімі і заходнееўрапейскімі музеямі, — гэта камунікацыя і ўцягненне наведвальнікаў. У Беларусі музей — часта закрытая прастора, дзе наведвальнікі проста глядзяць на экспанаты, а работнікі мусяць сачыць за бяспекай. У заходніх краінах больш распаўсюджана канцэпцыя адкрытага музея, дзе чалавек самастойна выбудоўвае маршрут і ўступае ў дыялог з экспазіцыяй.
Хаця, трэба прызнаць, зараз у Беларусі музейшчыкі стараюцца па магчымасці, хаця б час ад часу, ствараць для наведнікаў інтэрактыў.
Справядліва і тое, што адсутнасць кантролю можа прывесці да праблем. І ў Гродне, і ў Магілёве былі выпадкі крадзяжоў з музеяў. Напрыклад, у Гродне з гісторыка-археалагічнага музея ў 2004 годзе скралі адзін з сімвалаў калекцыі — шахматную фігуру, знойдзеную на раскопках замка ў 1930-я. Вярнуць яе ўдалося толькі праз чатыры гады, калі злодзей спрабаваў яе прадаць.
Шахматная ладдзя, знойдзеная ў час раскопак у Гродне ў 1930-х. Фота: harodnia.com
У музеі гісторыі Магілёва быў цікавейшы выпадак — з мемарыяльнага комплексу «Буйніцкае поле» спрабавалі скрасці нямецкі танк.
Аляксей Бацюкоў: Чалавек сказаў, што ён вязе танк на здымкі на «Беларусьфільм». Падцягнуў цягач і звёз яго. А супрацоўнік музея гісторыі Магілёва, які ў гэты час працаваў на Буйнічах, яшчэ дапамагаў яму, бо паверыў, што сапраўды забіраюць для кіно. Мужчына адвёз танк кіламетраў на 50 у нейкую вёску і схаваў. Яго потым знайшлі, канешне.
Нямецкі танк PanzerBefehlswagen III Ausf E1, скрадзены з Буйніцкага поляТаму баланс паміж адкрытасцю і бяспекай — асобная задача для кожнага музея.
Як павінны выглядаць і функцыянаваць сучасныя музеі горада
Музей — гэта не статычная «скарбонка», упэўненыя вядучыя падкаста. Гэта жывы працэс, які патрабуе добрых спецыялістаў і сталай навуковай работы. Сёння актуальная тэндэнцыя — не проста расказваць пра вялікія падзеі, дасягненні ці «лічбы», а паказваць гісторыю праз лёсы канкрэтных людзей, праз гісторыі штодзённасці, больш гуманістычным спосабам.
Важна, каб экспазіцыю ствараў прафесійны экспазіцыйны мастак, а не проста работнікі музея. Менавіта ад таленту і падыходу спецыялістаў залежыць, ці будзе музей «жывым» і цікавым для наведвальнікаў.
Кадравы і фінансавы дэфіцыт
Кадравае і фінансавае забеспячэнне — адна з галоўных праблем беларускай музейнай справы. У большасці выпадкаў музеі фінансуюцца «па астаткавым прынцыпе», а грошы трапляюць у канцы года, калі трэба «асвоіць бюджэт». Гэта не дае магчымасці планаваць развіццё і падтрымліваць належны ўзровень працы.
«Горад-музей» як канцэпцыя: ілюзія ці рэальная перспектыва?
Гродна часта называюць «горад-музей», але ў рэчаіснасці гэта пакуль што толькі слоган. Яго паўтаралі не раз і ў 1980-х, і ў 2010-х. Ідэю дзесяцігоддзямі абмяркоўвалі на розных форумах, але яна дагэтуль не мае матэрыяльнага ўвасаблення. Падобным чынам абвяшчалі горадам-музеем Мсціслаў на Магілёўшчыне. Але і там далей слоганаў справа не пайшла.
Каб горад сапраўды стаў «музеем», трэба захоўваць старыя кварталы і дамы, проста перастаць зносіць тое, што захавалася, — але такі падыход пакуль не стаў нармальнай практыкай у беларускіх гарадах. Наадварот, часта старыя дамы і дворыкі знішчаюцца, а на іх месцы з’яўляюцца новыя «пад капірку» будынкі.
Аляксей Шота: У Гродне ёсць цэлыя раёны, якія можна было б музеефікаваць. Той жа самы знакаміты гродзенскі Новы свет, які можна было б зрабіць музеем па прынцыпе скансэна. Але звычайна ўсе размовы пра гэта заканчваюцца на тым, што чыноўнікі кажуць, што драўляная архітэктура гэта халупы і гэта стар’ё. Хаця прыклады рэстаўрацыі вельмі старых драўляных будынкаў ёсць і ў Гродне. Самы стары драўляны будынак Беларусі – лямус былога Брыгіцкага манастыра — падымалі на дамкраты, там вельмі сур’ёзная праца была па захаванні. Але гэта было тады, калі маглі ездзіць польскія спецыялісты і рабіць усё за грошы польскага міністэрства культуры і спадчыны. Зараз, думаю, было б ужо не правярнуць такую гісторыю.
Нават рэстаўрацыя гістарычных будынкаў у Беларусі часта звязана з заменай арыгінала на копію. Так здарылася, напрыклад, у савецкія часы з домам Элізы Ажэшкі ў Гродне, так адбываецца і зараз са старымі камяніцамі ў горадзе.
Якім павінен быць музей горада і дзе яго бракуе
Па меркаванні аўтараў падкаста, музеі горада павінны быць у кожным абласным цэнтры, у тым ліку ў Гродне і Віцебску, дзе пакуль што такіх устаноў няма. А таксама ў буйных раённых цэнтрах. Але для гэтага патрэбныя не толькі сродкі, але і разуменне: музей — гэта цэнтр вывучэння, захавання і асэнсавання гарадской гісторыі, месца дыялогу і стварэння супольнай памяці.
У якасці цікавага прыкладу новай формы музея Аляксей Бацюкоў прапаваў ідэю «музея на колах» — пераабсталяванага цягніка, які ездзіў бы па маршруце і адначасова служыў бы месцам захавання і перадачы памяці пра лакальную гісторыю. Такі цягнік хадзіў з Асіповічаў у адну з бліжэйшых вёсак, але гэты маршрут ужо скасавалі.
