Tag: белорусский язык

На ўвесь Быхаўскі раён толькі 13 дзетсадаўцаў выхоўваюцца па-беларуску

Навіна ад

У Быхаўскім раёне працуе толькі адзін беларускамоўны дзіцячы садок. Яго наведчаюць 13 дзецей.

Як адказалі абаронцы беларускай мовы, юрысту і праваабаронцу Ігару Случаку з Быхаўскага райвыканкама, у раёне ўсяго восем дзіцячых садкоў. Сярод іх толькі адзін беларускамоўны. У ім выхоўваюцца 13 дзяцей.

Семь дзіцячых садкоў рускамоўныя. Іх наведваюць 737 выхаванцаў. То бок колькасная розніца на карысць рускамоўных дзетсадаўцаў – амаль 57 разоў.

Пры гэтым па выніках перапісу насельніцтва 2019 года ў Быхаўскім раёне пражывала 91,53% беларусаў, 4,85% рускіх, 1,1% украінцаў, 0,13% палякаў.

Адзіны дзіцячы садок, дзе адукацыя вядзецца па-беларуску, знаходзіцца ў аграгарадку Дуброва.

Рускамоўных дзіцячых садкоў з беларускімі групамі ў іх у Быхаўскім раёне няма.

Фотаздымак: Вікіпедыя

Менш 20% дзяцей у садках Чавускага раёна навучаюцца па-беларуску

Навіна ад

Спачатку можа скласціся ўражанне, што ў беларускамоўных групах дашкольнікаў у Чавускім раёне больш, чым у рускамоўных, але гэтае ўражанне падманлівае.

Як высветліў абаронца беларускай мовы, юрыст і праваабаронца Ігар Случак, атрымаўшы інфармацыю (на 1.09.2025) ад улад Чавушчыны, у раёне ўсяго 12 дзіцячых садкоў. З іх сем – з беларускай мовай навучання, а пяць – з рускай. 

Чавускія дзіцячыя садкі агулам наведвае 481 дзіцёнак. Пры гэтым у беларускамоўных навучаецца 89 дзяцей, а ў рускамоўных – 392. Беларускамоўных груп у раёне – 9, а рускамоўных у тры разы болей – 27. 

Такім чынам, згодна статыстыкі, перавышэнне колькасці садкоў з беларускай мовай навучання над колькасцю садкоў з рускай не павінна ствараць уражанне аб колькаснай перавазе беларускамоўнага дашкольнага навучання ў раёне. 

Фотаздымак: chausynews.by

Бібліятэкар з Магілёва стварыла найбуйнейшы фонд беларускамоўных кніг у Польшчы

Навіна ад

Калі Алеся Тарасенка прыехала з Беларусі ва Уроцлаў, у мясцовай ваяводскай бібліятэцы было ўсяго чатыры кнігі па-беларуску. Сёння – каля 600.

З Магілёва ва Уроцлаў

У Магілёве Алеся працавала ў Цэнтральнай гарадской бібліятэцы. У Беларусі яна была бібліятэкарам 22 гады. Як яна распавяла выданню MOST, у Польшчу пераехала ў 2020-м і вырашыла вярнуцца да прафесіі. Спачатку яе ў бібліятэку не ўзялі, бо не хапала польскай мовы. Алеся ўладкавалася прыбіральшчыцай і паралельна вучыла мову. Праз некалькі месяцаў прайшла сумоўе і атрымала працу, але сутыкнулася з бюракратыяй: скончылася віза, і працадаўцы вагаліся. Толькі пасля атрымання адзнакі аб відзе на жыхарства яна атрымала шанец.

«Я прыбегла, як з сцягам: вось мой пашпарт, вось пячатка! Але мне сказалі, што вакансіі ўжо няма» – успамінае Алеся. Пазней з’явілася новая і яна вырашыла: «Або пан, або прапаў».

Працоўчы час у аддзеле раманскіх моў паказаў, што чытачы цікавяцца ўсходнеславянскай літаратурай. Так у 2023 годзе адкрыўся аддзел славянскіх моў і беларускі куточак. Спачатку кніг было чатыры, але за два тыдні збору атрымалася сабраць пяць тысяч злотых і набыць новыя. Цяпер фонд налічвае каля 600 выданняў.

«Дзякуй кожнаму чытачу за падараваныя кнігі – пачатак быў пакладзены дзякуючы ім», – кажа яна.

Каб працаваць па спецыяльнасці, Алесі давялося прызнаць беларускі дыплом. «Падобна, я была першай, хто гэта зрабіў тут» – усміхаецца яна. Працэдура каштавала амаль 3 700 злотых і ўключала экзамен. «Мне было важна даказаць, што бібліятэкар – гэта прафесія, а не проста любоў да чытання».

Алеся адзначае, што польскія бібліятэкі значна апярэдзілі беларускія ў лічбавізацыі:

«У Беларусі да гэтага часу карыстаюцца папяровымі фармулярамі. Тут папяровых фармуляраў ужо гадоў пятнаццаць няма».

Ва Уроцлаве кнігі можна вярнуць нават уначы праз спецыяльную скрыню пры ўваходзе. А пазыкі фіксуюцца аўтаматычна: «Калі доўг вялікі, бібліятэка перадае даныя ў падатковую. Тады чалавек нават крэдыт не зможа атрымаць».

Кнігі як шлях інтэграцыі

Беларускі аддзел стаў культурнай пляцоўкай. Тут праходзяць сустрэчы з аўтарамі, лекцыі і дні культуры. «Мы стараемся быць бліжэй да чытачоў розных краін і культур» – кажа Алеся.

Пры бібліятэцы працуе клуб, дзе беларусы і палякі разам абмяркоўваюць кнігі, вучаць мову і проста маюць зносіны.

У 2024 годзе Алеся стала пераможцай конкурсу бібліятэкараў імя Вольгі Рок, а пасля ўвайшла ў склад журы. «Пасля дваццаці гадоў працы ў Беларусі я ўпершыню адчула, што маю працу заўважылі» – прызнаецца яна.

«Я прыцягваю людзей сюды, каб у іх было месца, дзе можна проста пасядзець і пачытаць на роднай мове» – кажа Алеся Тарасенка.

Фотаздымак: MOST

Асіповіцкая раёнка звярнулася да беларускай мовы

Навіна ад

Тэлеграм-канал асіповіцкай раёнкі ад сённяшняга дня запусціў своеасаблівую віктарыну – ў апытанках трэба выбраць правільны пераклад беларускага слова на рускую мову.

“Новая рубрыка пра прыгажосць і дакладнасць беларускай мовы” – паведамляе тэлеграм-канал “Асіповіцкага краю”. “Спрабуем не сказіць, а перакласці” – заклікае выданне. 

Карыстальнікам прапануюцца апытанкі, дзе да слова па-беларуску даюцца чатыры рускія пераклады і трэба выбраць правільны.

З аднаго боку варта парадавацца за такую ініцыятыву па ажыўленню цікавасці да роднай мовы ў спрэс русіфікаванай Беларусі. Але з другога – неяк зусім сумна, што беларуская мова, якую, дарэчы, выкладаюць у школах, у тым ліку і Асіповіцкага раёна, ужо стала як нейкая замежная. Таму і выбар правільнага варыянту адказу, калі паглядзець на вынікі апытанняў, не для кожнага відавочны. 

Так, для некаторых глей – гэта і “мелкий дождь”, і “гончар”, а дурніцы – гэта “пузыри на воде”, а махляр – гэта “мельник”.

Але, здзіўляцца тут няма чаму, бо нават на сайце газеты “Асіповіцкі край” беларускамоўнымі з’яўляюцца толькі назва, змест рубрыкі “О нас”, дзе месцяцца даныя аб выданні і яго рэдакцыі, і мізэрная ў параўнанні з рускамоўнымі колькасць артыкулаў. Каб знайсці беларускамоўнае паведамленне ў тэлеграм-канале, трэба добра пастарацца, і не факт, што такое старанне закончыцца паспяхова. 

Таму, як падаецца, не апытанкамі варта паказваць “прыгажосць і дакладнасць беларускай мовы”, а як мага большай колькасцю артыкулаў. Тым больш, што людзі ў Асіповіцкім раёне добра ведаюць беларускую мову. Пра гэта сведчыць хаця б тое, што правільныя адказы ў тых апытанках давалі не менш за 60% удзельнікаў, колькасць якіх ужо падбіраецца да двух соцень.

Фотаздымак з адкрытых крыніц

У шклоўскай калоніі небяспечна размаўляць па-беларуску, сведчыць былы палітвязень

Навіна ад

Былы палітзняволены журналіст з Гомеля Яўген Меркіс распавёў, як ён быў вымушаны перастаць размаўляць на сваёй роднай мове ў шклоўскай калоніі №17.

Журналіста пасля прысуду на чатыры гады зняволення за супрацоўніцтва з Белсатам і Флагштокам накіравалі для абыцця пакарання ў папраўчую калонію №17 у Шклоў. 

Для палітычных усюды забароны

«Хоць раней у СІЗА і калоніях ніколі не сядзеў, але дзякуючы кнігам, расповедам савецкіх дысідэнтаў уяўляў, як выглядае сістэма. Таму мне асабіста было лягчэй, бо гадамі быў у тэме» – распавёў выданню Флагшток былы палітвязень, якого 11 верасня 2025 года прымусова дэпартавалі ў Літву лукашэнкаўскія ўлады.

Аднак цяжкасці Яўген перажываў як і ўсе «палітычныя»: забарона наведваць спортзал, стадыён, нават бібліятэку і царкву. Даводзілася пастраянна быць у напружанні, бо трэба было сачыць за тым, што адбываецца навокал, і за сабой:

«Каб не далі якога парушэння, а тым больш вакол стукачы, і не ведаеш дакладна хто менавіта. Сістэма прасякнута ўстаноўкай: зэк павінен пакутаваць. Падыход, які вельмі псуе жыццё – зэк не павінен мець вольнага часу. Адміністрацыя стварае вельмі шчыльны графік. Акрамя прымусовай працы – розныя лекцыі дадаткова, дзяжурствы, як у войску трэба стаяць на тумбачцы ў атрадзе, грамадскія працы часта безсэнсоўныя, прагляды фільмаў на выходных. Таму зэкі вельмі выматаныя».

У калоніі па-беларуску лепей не размаўляць

Яўген, які ў паўсядзённым жыцці размаўляе па-беларуску, практыкаваў гэта і ў СІЗА, але не ў калоніі. «У шклоўскай калоніі мне хутка далі зразумець, што ў цябе будуць гіганцкія праблемы. І на прыкладах іншых сядзельцаў стала зразумела, што я яшчэ больш прыцягну да сябе ўвагу, і пачнуць кідаць у ШІЗА, дзе можна нават за пару дзен пасадзіць здароўе. Потым – ПКТ, крытая турма» – тлумачыць журналіст.

Яўген бачыў у калоніі шмат людзей, якія хутка псіхалагічна зламаліся, нехта пачынаў вар’яцець. Фонам у многіх адбываліся сумныя падзеі: смерці блізкіх, разводы. Цяжка было пераносіць тое, што палітычным забараняюць ліставацца з сябрамі, важнымі табе людзьмі, а дазваляюць толькі з блізкімі сваякамі.

Фотаздымак: Белсат

Амерыканец вывучыў беларускую мову, даведаўшыся, што яго продкі з Магілёва

Навіна ад

Амерыканец Олівер Окунь прыняў удзел у беларускім фестывалі ў Польшчы “Тутака”, каб упершыню паразмаўляць з вялікай колькасцю людзей па-беларуску.

Шлях да беларускай мовы праз гісторыю сям’і

У свеце, дзе ўсё часцей пераважае глабалізацыя і ўніфікацыя культур, асабліва ўражвае імкненне чалавека вярнуцца да каранёў і адкрыць для сябе мову сваіх продкаў. Менавіта такую гісторыю распавёў “Белсату” грамадзянін ЗША Олівер Окунь.

Олівер з’яўляецца дактарантам кафедры славянскіх моваў і літаратур Чыкагскага ўніверсітэта. Яго цікавасць да беларускай мовы ўзнікла не выпадкова. Ён прызнаецца: у ЗША многія людзі не ведаюць, адкуль яны паходзяць, і гэта стварае адчуванне адсутнасці ідэнтычнасці. Калі Олівер пачаў вывучаць сямейную гісторыю, яго бацька распавёў, што продкі паходзяць з Беларусі. Гэтак ён даведаўся, што 120 гадоў таму яго продкі, беларускія яўрэі, прыехалі ў ЗША з Магілёва.

У сям’і захаваліся паштоўкі, на якіх бачныя адрасы з Магілёва і тэксты на ідышы і беларускай мове. Гэта і стала штуршком: «Я хацеў размаўляць на той жа мове, на якой размаўлялі мае продкі» – кажа Олівер.

Музыка і літаратура як сродкі вывучэння

Беларуская мова не была прысутная ў яго сямейным асяроддзі. Бацькі і бабуля з дзядуляй размаўлялі толькі на англійскай, але захаваліся ўспаміны пра нацыянальныя стравы, напрыклад, бабуліны дранікі. Авалодаць мовай было няпроста: не хапала сістэматычных матэрыялаў, даводзілася самастойна шукаць граматыкі і тэксты. Олівер вывучаў творы класікаў, а менавіта, Янкі Купалы, Якуба Коласа, і асабліва яго ўразіла п’еса «Тутэйшыя».

Апроч літаратуры, вялікую ролю адыграла музыка. Ён прызнаецца, што захапляецца творчасцю Лявона Вольскага: «“Тры чарапахі” слухаю пастаянна». Музыка дапамагае не толькі лепш разумець мову, але і адчуваць беларускую культуру.

Пошук беларускамоўнага асяроддзя

Праз мову Олівер шукае не толькі лінгвістычныя веды, але і жывую сувязь з культурай. Ён наведаў фестываль “Тутака”, які ў чарговы раз прайшоў сёлета на Беласточчыне, каб апынуцца ў беларускамоўным асяроддзі. «На жаль, у мяне яшчэ не атрымалася паехаць у Беларусь, але на фестывалі было так, як быццам бы я быў у Беларусі – усе размаўлялі па-беларуску. Беларусы ўразілі сваёй дабрынёй і адкрытасцю» – кажа ён.

У Чыкага існуе беларуская дыяспара, але з-за геаграфічнай аддаленасці ад асноўных месцаў сустрэч Олівер рэдка бярэ ўдзел у мерапрыемствах.

Олівер заклікае ўсіх, хто хоча вывучыць беларускую мову, шукаць магчымасці для жывых зносін – фестывалі, літаратура, музыка, ютуб-каналы. Менавіта праз мову, лічыць ён, можна адчуць сябе часткай большай гісторыі і культуры.

Гісторыю Олівера можна лічыць прыкладам таго, як асабістае адкрыццё можа стаць мостам паміж пакаленнямі і кантынентамі. Яго шлях да беларускай мовы ўвасабляе не проста лінгвістычны вопыт, а глыбокае культурнае вяртанне.

Фота: Белсат, скрыншот

Як магілёўскі дэпутат “палаткі” сказіў моўную рэчаіснасць

Навіна ад

Дэпутат Палаты прадстаўнікоў Валерый Малашка, радуючыся Дню рускай мовы, сказіў рэчаіснасць адносна беларускай. Паводле яго, абедзьве мовы ў Беларусі рэальна роўныя.

Сёння ў Дзень рускай мовы і дзень нараджэння Аляксандра Пушкіна, Валерый Малашка апублікаваў тэкст, у якім называе рускую мову «культурным кодам» і сцвярджае, што ў Беларусі «мы не дзелім — мы беражом» абедзве дзяржаўныя мовы.

“В Беларуси два государственных языка — белорусский и русский. Мы любим оба. Мы выросли на нежности «Купалинки» и на силе пушкинского слова”, — кажа былы намеснік старшыні Магілёўскага аблвыканкама, два разы быўшы міністрам. Але гэта — толькі прыгожая рыторыка. У рэчаіснасці беларуская мова ў краіне знаходзіцца ў маргінальным становішчы і фактычна выцесненая з большасці сфер жыцця.

Мова з афіцыйным статусам, але без падтрымкі

Пры тым што беларуская мова мае статус дзяржаўнай, яна амаль не прадстаўлена ў адукацыі, судовай сістэме, дзяржаўных СМІ і афіцыйным справаводстве. Беларускамоўныя школы і класы — рэдкасць, а ўніверсітэцкае навучанне па-беларуску хутчэй выключэнне, чым норма. Большасць дзяржаўных устаноў, у тым ліку міністэрствы, цалкам рускамоўныя. Гэта сведчыць пра адсутнасць сапраўднай моўнай роўнасці.

Прызнанне на міжнародным узроўні: беларуская мова вымірае

Сітуацыя настолькі сур’ёзная, што UNESCO прызнала беларускую мову выміраючай. У Міжнародным атласе моў свету, якім пагражае знікненне (UNESCO Atlas of the World’s Languages in Danger), беларуская мова фігуруе са статусам “уразлівая” (vulnerable), што азначае: яна выкарыстоўваецца ўсё менш, асабліва сярод дзяцей, і можа знікнуць без адпаведнай падтрымкі і палітычнай волі.

Прыгожыя словы замест адказнасці

Малашка апелюе да Пушкіна, рускай культуры і асабістых пачуццяў, каб замяніць гаворку пра моўнае выжыванне на настальгічныя ўспаміны. Але ў такой рыторыцы няма месца рэальнай карціне: дзяржава не проста ігнаруе беларускую мову — яна пасіўна або актыўна спрыяе яе заняпаду.

Мова — гэта аснова беларускай нацыі

Без беларускай мовы немагчыма гаварыць пра беларускае самавызначэнне, культуру, гістарычную памяць. Мова не можа выжыць у «натуральных умовах», калі супраць яе дзейнічаюць дзяржаўныя інстытуцыі. Каб беларуская мова перастала быць выміраючай, яна павінна мець прыярытэтную падтрымку — у школах, універсітэтах, СМІ, кіно, бізнэсе, тэхналогіях.

Не раўнапраўе, а культурнае падпарадкаванне

Сённяшні стан не роўнасць, а акурат культурная і моўная залежнасць. Беларуская мова — гэта не «фальклор», не «альтэрнатыва», а самастойная еўрапейская мова, якая заслугоўвае большага, чым памяркоўнае стаўленне і рыторыка пра “духоўную еднасць”.

Фота: тэлеграм-канал Валерыя Малашкі

Кожную шостую дысертацыю ў Беларусі абараніў кітаец

Навіна ад

Цікавую статыстыку па абароне навуковых дысертацый у Беларусі прыводзіць тэлеграм-канал De facto.

За 2022 год у Беларусі абаронена 190 дысертацый па сацыяльных і гуманітарных навуках. Гэта больш чым у 2020-2021 гадах, калі  абаранялася прыкладна па 150 на год.

Але рост амаль на чвэрць абарон у значнай ступені забяспечваюць кітайскія аспіранты – 34 дысертацыі (18%, кожная шостая).

У некаторых дысцыплінах дамінаванне кітайцаў проста крытычнае: з 18 дысертацый па мастацтвазнаўству 12 абаронены кітайцамі (67%), з 4 дысертацый па культуралогіі – 3 кітайскія (75%).

Пры гэтым шэраг дысцыплін знаходзяцца ў складаным стане, ужо колькі год няма ніводнай абароны па палітычных навуках, па псіхалогіі за 2022 год абароненая толькі 1 дысертацыя.

Назіраецца глыбокі крызіс у гістарычнай навуцы. Рэзка ўпала (на 60%) колькасць абарон да – 12, раней такіх было штогод больш за 30.

Але вымалёўваюцца і пэўныя астраўкі стабільнасці: фізрукі канвеерам становяцца кандыдатамі педагагічных навук, а эканамічны ўніверсітэт упэўнена павялічвае колькасць дактароў і кандыдатаў эканамічных навук.

Пры гэтым са 190 дысертацый толькі 20 было абаронена на беларускай мове (10,5%). 

Фота ілюстрацыйнае, з адкрытых крыніц.

У магілёўскім Інстытуце МУС праходзіць тыдзень роднай мовы

Навіна ад

Выкладчыкі і курсанты падыйшлі да яго крэатыўна, цяжкасцяў з разуменнем беларускай мовы ў будучых міліцыянераў не ўзнікала. 

Тыдзень роднай мовы ў Інстытуце іністэрства ўнутраных спраў распачаўся з рэспубліканскай дыктоўкі, якую пісалі першакурснікі. Большасць курсантаў паспяхова справілася з заданнем. Творчая частка тыдня роднай мовы праходзіла ў выглядзе конкурсаў. А на занятках па беларускай мове курсанты стваралі ўласныя літаратурныя творы – эсэ і пейзажныя замалёўкі па матывах карцін нашага земляка, мастака В.К. Бялыніцкага-Бірулі.

Выкладчыкі кафедры чыталі на беларускай мове асобныя лекцыі і адзначылі, што цяжкасцяў з разуменнем іх зместу не ўзнікла. Курсанты здолелі хутка зарыентавацца і плённа пазаймацца, адказваючы на пытанні выкладчыка таксама на роднай мове.

Тыдзень роднай мовы праводзіцца па ініцыятыве Міністэрства адукацыі ва ўсіх навучальных установах краіны з 17 па 23 верасня. Ён прадугледжваў мноства самых разнастайных акцый – выстаў, анлайн-чэленджу «Льецца мова», творчага марафону «Мова родная – мова модная», паказу адзення «Будзь у трэндзе», анлайн-акцыі «Натхнёныя Бацькаўшчынай», рэспубліканскую дыктоўку і г.д.

Тыдзень беларускай мовы праходзіць ва ўсіх установах адукацыі Магілёўскай вобласці. Але агульнанацыянальная акцыя засталася збольшага слаба заўважнай за шлейфам мерапрыемстваў новаўведзенага свята – Дня народнага адзінства. 

Найбольшы рэзананс у сацыяльных сетках Магілёва выклікаў удзел курсантаў Інстытута Міністэрства ўнутраных спраў у мерапрыемствах тыдня. Гэта нядзіўна, бо ў інстытуце МУС прайшло багата цікавых імперэзаў. У ім спушчаную зверху ініцыятыву падтрымала кафедра сацыяльна-гуманітарных дысцыплін і аднеслася да яе з душой – нефармальна.

Працаваць над моўнай культурай кафедра сацыяльна-гуманітарных дысцыплін працягне на наступным тыдні, калі для першакурснікаў пройдзе конкурс, прысвечаны Дню еўрапейскіх моў.

Адзначым, што ў свой час на слыху былі выпадкі, калі работнікі сілавых структур не маглі пісьмова запісаць беларускамоўныя паказанні ці сведчанні, скласці элементарныя беларускамоўныя пратаколы. 

«Coca Cola» запэўнівае, што на этыкетках напою сёлета з’явіцца беларуская мова

Навіна ад

Пра тое гаворыцца ў адказе на зварот «моўных інспектараў» Ігара Случака і Аліны Нагорнай. Навіною ад «Coca Cola» яны падзяліліся на фэйсбуковай старонцы.

«У цяперашні час спецыялісты «Кока Кола Бэўрыджыз Беларусія сумесна са спецыялістамі кампаніі «The Coca Cola Company» распрацоўваюць новыя рашэнні ў галіне ўпакоўкі, маркіроўкі і інфармацыйнай падтрымкі прадукцыі (уключаючы інфармаванне спажыўца на рускай і беларускай мовах), плануемыя да ўкаранення ў 2022 годзе», – адзначана ў адказе актывістам.

Аліна Нагорная, апублікаваўшы допіс ад вытворцы напою «Coca Cola», звярнулася да наведнікаў сваёй старонкі ў Фэйсбуку.

«Калі вы таксама хочаце бачыць беларускую мову на таварах, дасылайце звароты вытворцам. Для гэтага вам спатрэбіцца раздрукаваць зварот (размясціла ніжэй), набыць канверты і маркі «А». Мы з Ігарам раздрукавалі адразу шмат зваротаў, набылі шмат канвертаў і марак «А» і цяпер Ігар перыядычна «перапісвае» прадукты з нашай лядоўні, касметыку і г. д. І гэта выдатна працуе», – заклікала яна.

фота з адкрытых крыніц