Гадавіна моўнага рэферэндуму. “Калі б беларуская мова заставалася адзінай дзяржаўнаю, то я гаварыла б па-беларуску”

Рэферэндум 1995 году стаіць у адным трагічным шэрагу з русіфікацыяй, сталіншчынай, Другой сусветнай вайной і чарнобылем. Ягоныя наступствы беларусы зазнаюць на ўласным лёсе і праз 27 гадоў. Нацыянальныя сімвалы, хоць юрыдычна і не забароненыя, але публічнае іх выкарыстанне прыроўненае да адміністрацыйнага, гэта ў найлепшым выпадку, правапарушэння. Смельчаку, якія ўзняў Бел-чырвона-белы сцяг, ці апрануў цішотку з Пагоняю пагражаюць «суткі» у ізалятары і здзекі супрацоўнікаў.

 

Газэта з артыкулам пра нацыянальную сымволіку беларусаў зачытвалася да дзір

Пра бел-чырвона-белы сцяг і Пагоню я даведаўся ў 1989 годзе ў Талліне. Мне трапілася ў рукі газета мясцовых беларусаў «Грунвальд». У ім была публікацыя, прысвечаная нацыянальнай сімволіцы беларусаў. Назва яе была «Бел-чырвона-белы сцяг пакрыў сабой народны рух». Артыкул мяне захапіў. Я разжыўся аргументамі для спрэчак з прадстаўнікамі іншых нацыянальнасцяў. Я кідаўся ў дыскусіі, абапіраючыся на звесткі, выкладзеныя ў газетным тэксце. Пераконваў апанентаў, што беларусы не лапатнікі.

Тую газету беларусы зачыталі да дзір. Праз няпоўныя два гады Беларусь стала незалежнай і цуд: тое, што зусім нядаўна было маім стала агульным. Я з гонарам паказваў знаёмцам зачытаную абшарпаную газету і казаў, што дзякуючы ёй беларусы вярнулі сабе свае сімвалы.

1995-ы стаў годам цемры і ганьбы. Беларусы адракліся свайго і апынуліся сярод выклятых. Колькі давялося начуцца пра бел–чырвона-белы сцяг і Пагоню. Тады мяне ратавалі музеі, дзе нацыянальныя строі пераконвалі, што ўсё ганебнае часовае.

 

“Скасаванне статусу беларускай мовы, як адзінай дзяржаўнай, змяненне нацыянальнай сімвалаў вызначалі тое, што чакае беларусаў у будучыні”

За месяц да моўнага рэферэндуму ў залі, дзе праходзілі пасяджэнні Вярхоўнага савету, збілі і выкрылі апазіцыйных дэпутатаў. Яны трымалі галадоўку на знак пратэсту супраць ініцыяванага Лукашэнкам рэферэндуму. Тады было заяўлена, што па тэлевізіі пакажуць, што гвалту супраць дэпутатаў не ўжывалі. Колькі пазней было тых абяцанняў на розныя тэмы.

wikipedia.org

Скасаванне статусу беларускай мовы, як адзінай дзяржаўнай, змяненне нацыянальнай сімвалаў вызначалі тое, што чакае беларусаў у будучыні. Напярэдадні рэферэндуму я бегаў па знаёмцах і заклікаў не падтрымліваць ініцыятыву прэзідэнта краіны. Мне ж адказвалі, што мова і сімволіка другасныя. Большасць знаёмцаў цьвердзілі, што спачатку народ трэба накарміць.

 

“2020-ы стаў спробаю выправіць памылку 1994-га”

Мінула амаль тры дзясяткі гадоў. Народ усё кормяць. Значная частка маіх знаёмцаў спілася. Нямала паўмірала.

Тое, што можна было зрабіць за год да рэферэндуму не ўяўляла вялікіх цяжкасцяў. Трэба было прыйсці на выбарчы ўчастак і насупраць імя кандыдата ў прэзідэнты паставіць нейкі знак. Праз амаль тры дзясяткі гадоў «такога прымітыўнага» дзеяння ўжо не дастаткова.

Тое, што адбылося ў 2020-ым мне ўяўляецца спробаю выправіць памылку 1994-га. Вяртанне значнай часткі беларусаў да нацыянальных сімвалаў – гэта выбачэнне перад імі. Бел-чырвона-белы сцяг і Пагоня заўжды вяртаюцца ў цяжкую хвіліну да беларуса. У іх наша будучыня.

Не знайшоўшы доказаў таго, што пад бел-чырвона-белым сцягам нацысты ў Другую сусветную вайну расстрэльвалі мірных грамадзян, прыдумалі іншае апраўданне нелюбові да яго. Цяпер тлумачаць змяненне сімволікі тым, што нацыянальная падобная да сімвалаў суседніх краінаў. Рэжыму давядзецца ўвесь час апраўдвацца за 1995 год.

Што да мовы, то згадаю адзін з адказаў на апытанне прысвечанае ёй. Маладая жанчына выслухаўшы пытанне адрэагавала: «калі б беларуская мова заставалася дзяржаўнаю, то я з вамі гаварыла б па-беларуску. У маёй краіны была іншая будучыня і яна была б еўрапейскай».

Думкі, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазіцыю выдання.

фота: mediakritika.by

Магілёўскія тэатры 23-24 красавіка пакажуць свае спектаклі ў Луганску і патрапяць пад санкцыі

Тэатральны фестываль “Госпожа Удача” праходзіць у Луганску. Два магілёўскія тэатры заявіліся да ўдзелу ў фестывалі ў самаабвешчаным сепаратысцкім рэгіёне Украіны. Незалежнасць так званай “ЛНР”, якой Беларусь дагэтуль не прызнала, да яшчэ падчас вайны можа прывесці да санкцый супраць устаноў культуры Магілёўшчыны.

Адкрыты міжнародны тэатральны фестываль імя Паўла Луспякаева “Госпожа Удача” праходзіць з 20 па 27 красавіка ў анлайн-рэжыме. Гэты фэст у Луганску штогод ладзяць мясцовы драмтэатр і Міністэрства культуры, спорту і моладзі так званай “Луганскай народнай рэспублікі”. Два беларускія дзяржаўныя тэатры прымаюць удзел у фестывалі, які чыноўнікі “ЛНР” арганізавалі падчас вайны ва Украіне. Дарэчы, менавіта ўдзел магілёўцаў надае фестывалю статус міжнароднага.

Магілёўскі абласны драматычны тэатр (Магілёў) 23 красавіка ў 17.00 паказвае “Облом.OFF” (па Гончарову).

Магілёўскі абласны тэатр драмы і камедыі імя В.І. Дуніна-Марцінкевіча (Бабруйск) 24.04. у 15.00 прадстаўляе спектакль “Папялушка” Ш. Перро.

Удзел магілёўскіх тэатральных калектываў у дадзеным фестывалі пад час агрэсіі Расіі супраць Украіны пад маркай абароны так званых “народных рэспублік” Данбасу моцна сапсуе не толькі імідж тэатраў, але і ўсіх жыхароў Магілёўшчыны. Практычна гарантавана гэта абмяжуе кантакты – фактычна выкліча нефармальныя санкцыі з боку традыцыйных тэатральных партнёраў з Еўропы. Магчыма будуць і афіцыйныя санкцыі з боку ўстаноў і дзеячаў культуры краін дэмакратычнага свету.

Мы бачым, як цяпер беларускіх спартсменаў не дапускаюць да міжнародных спаборніцтваў, як абмяжоўваюцца навуковыя і культурныя кантакты, з-за таго, што нашу краіну абвінавачваюць у саўдзеле і дапамозе расійскай агрэсіі. Можна быць упэўненымі, што ўдзел у афіцыйных мерапрыемствах сепаратысцкіх утварэнняў на тэрыторыі вайны яшчэ больш узмацніць санкцыйны ціск на беларускую культуру.

Магілёўцы развіталіся з палымянай беларускай, дзеячом нацыянальнага адраджэння Ліліяй Міхайлаўнай Кузьменка

Лілія Кузьменка зведала жахі існавання ў нацысцкім канцлагеры, жыла ў пасляваеннай Вільні, дзе зналася з вядомымі беларускімі асобамі, а потым доўгія гады выкладала ў магілёўскім вучылішчы культуры. Лілія Міхайлаўна па жыцці падтрымлівала ўсё беларускае. Найбольшы след у памяці шматлікіх сяброў і прыяцеляў яна пакінула як апантаная беларускамоўная арганізатарка і ўдзельніца разнастайных культурных акцый і імпрэзаў у Магілёве.

Нарадзілася Лілія 28 сакавіка 1938 года. Жыццё яе не было лёгкім, у дзіцячым узросце яна пабывала ў канлагерах у Нямеччыне і ў Аўстрыі. “Аўстрыякі былі добрыя людзі, – узгадвала Лілія Міхайлаўна. – Бывала так, што аўстрыец падбягаў да калючага дроту паміж нацысцкіх вышак і кідаў за дрот бохан хлеба, а сам уцякаў, каб не застрэлілі”.

Пасляваенныя гады Лілія Кузьменка расла ў Вільні. Там ёй пашчасціла знацца з вядомымі беларускімі дзеячамі. Так, яна сябравала з Зоськай Верас. Потым Лілія пасябравала і з ейным сынам Антонам Фабіянавічам Шантырам, які вярнуўся з ГУЛАГаў у 1958 годзе. Сама Лілія Міхайлаўна распавядала, што да таго часу, пакуль яна не пазнаёмілася з Антонам, то была вельмі савецкім чалавекам, але ён ёй на ўсё расплюшчыў вочы”. З таго часу Лілія праз ўсё жыццё пранесла свае дэмакратычныя погляды і любоў да Бацькаўшчыны.

“Я і не ведала тады, што яна – Зоська Верас. Мне не казалі. Яна жыла ў драўляным доме, было шмат карцін, сярод іх партрэт Фабіяна Шантыра і партрэт самой Зоські Верас з кошкай на каленях. Потым гэты дом згарэў. Я вельмі сябравала з яе сынам – Антонам Шантырам. Ён працаваў падчас вайны ў газеце “Сцяг Працы”, дзе выступаў і супраць Гітлера, і супраць Сталіна. Немцы не зрабілі яму нічога, а калі прыйшлі Саветы, то яго арыштавалі і прысудзілі да расстрэлу, замяніўшы расстрэл на 25 год зняволення”.

Лілія Міхайлаўна лічыла, што пасляваенная Вільня была беларускай: “Мова беларуская жыла ў Вільні дрэнна – не было школ, дзяцей аддавалі ў расійскія, літоўскія ці польскія школы. Але народ у хатах гаварыў па-беларуску. Але беларусамі сябе не надта называлі, часцей “тутэйшымі”. Мы дзецьмі ведалі пра тры мовы і любілі кожны новы дзень гаварыць паміж сабой на іншай мове – сёння па-польску, заўта па-літоўску. Але інтэлігенцыя трымалася беларускасці і памятала, што Вільня наша.”

Пазнаёмілася ў свой час Лілія Міхайлаўна і з Караткевічам: “Ён прыйшоў да нас у хату, калі я вучылася ў кансерваторыі. У яго на плячы быў бабінны магнітафон, ён запісваў народныя песні. Мая маці спявала песні. Караткевіч сказаў мне, што будзе сябраваць са мной, калі буду размаўляць па-беларуску”. “Караткевіч не браў у свае раманы нічога проста так, зніадкуль. І ў раман “Каласы пад сярпом тваім” трапіў выраз маёй маці “Калі белая ажэніцца з чорным, то якія ў іх будуць дзеці – хіба ў шашачкі”? Лілія Міхайлаўна распавядала, што вельмі станоўча на патрыятызм Уладзіміра Караткевіча паўплывала вучоба ў Кіеўскім універсітэце.

Надалей лёс звязаў яе з Магілёвам. Тут да пэнсіі Лілія Міхайлаўна выкладала ў Магілёўскім вучылішчы культуры. Тут яна займела шматлікіх вучняў, сяброў і прыяцеляў. Цвёрдая ў сваіх перакананнях, яна была спакойнай і незлабівай у побытавым жыцці і ў чалавечых стасунках. У сваіх інтэрв’ю Лілія Кузьменка найбольш шкадавала пра страчаных назаўсёды дарагіх ёй людзей, сваіх сяброў.

У сямнаццаць гадоў Лілія Кузьменка пазнаёмілася з Валянцінам Ермаловічам, братам вядомага беларускага гісторыка Міколы Ермаловіча. Валянцін заснаваў у Магілёве самадзейны тэатар. У ім Лілія Кузьменка выступала шмат гадоў і сыграла дзясяткі роляў. Калі Валянцін Ермаловіч памёр у 2003 годзе, яна казала: “У мяне больш такога сябра няма. І мусіць ня будзе…”

Вядомая ў горадзе Лілія Міхайлаўна найперш была як культурны дзеяч. Калі напрыканцы існавання СССР у горадзе ўзнікла маладзёвая суполка Машэка, то яна прыходзіла да маладых беларусаў і вучыла іх беларускім танцам, спевам, малітвам, беларускаму этыкету.

Увогуле, Лілія Міхайлаўна па жыцці больш сябравала з моладзю, бо з людзьмі сталага веку ёй было не так цікава. Яна была з катэгорыі тых педагогаў, якія не толькі былі настаўнікамі, але і сябрамі сваім вучням. Сённяшняй моладзі, лічыла яна, не хапае прастаты і рамантыкі. “Трэба цаніць таго, хто побач з табой. Няхай гэта сябар твой і нават твой вораг. Стаўся да яго добра. Бо й вораг можа памерці, тады ня будзе з кім змагацца”, – вучыла яна маладых людзей.

Любіла спадарыня Лілія вазіць сваіх вучняў і сяброў у падарожжы на экскурсіі. Неаднаразова выязджала на фестываль “Аршанская бітва” на крапівенскім полі. У больш паважаным узросце, яна далучалася да вандровак іншай грамадскай суполкі магілёўцаў – клуба “Чароўны ўспамін”. Вандравала з імі па Беларусі, Украіне, Чэхіі і нават Італіі. Пасля кожнай вандроўкі усе з задавальннем згадвалі чарговыя прыгоды, здарэнні звязаныя са старэйшай вандроўніцай клубуа. Яна і сама любіла ўсміхацца з сябе.

Лілія Міхайлаўна была шчырай верніцай. Яна шанавала і адзначала рэлігійныя святы і нацыянальныя традыцыі. А вось сярод палітычных святаў для яе заўжды галоўным і такім самым святым быў дзень Волі – 25 Сакавіка, бо беларускай найперш яна сябе і пачувала.

Свае няпростае па стандартных мерках жыццё сама Лілія Міхайлаўна лічыла шчаслівым. Прынамсі так яна меркавала на публіцы, і так падавалася ўсім, хто яе ведаў.

“Тое што было, засталося ззаду. Нічога нельга вярнуць, толькі можна ўспамінаць. І шкадаваць пра гэта ня трэба, бо ёсьць толькі сённяшні дзень. І толькі сённяшні дзень, з майго пункту погляду, трэба любіць і шанаваць. І толькі сённяшнім днём трэба радавацца”.

 

Могилевское эхо войны: Сухой закон в Украине и пьянство в армии

С начала военных действий и введения военного положения в Украине запрещена продажа алкоголя, что фактически означает введение сухого закона. Об ограничении продажи спиртного в Украине и пьянстве русских военных рассказывают родственники и друзья могилевчан.

Интернет заполонили кадры мародерства российских военных в Украине, кинутых на дорогах бронемашинах с награбленной в украинских магазинах и дамах данью, в том числе с алкоголем. На ютубе можно увидеть подбитые или брошенные русские БМП, БМД, танки с текилой, виски, водкой и прочим алкоголем, а также сигаретами лучших марок, которые российские военные «позаимствовали» в украинских магазинах и на заправках. А с другой стороны, почему-то почти нет информации о запретах на продажу алкоголя в населенных пунктах, которые контролируются украинской властью. Мы решили уточнить ситуацию у самих украинцев с помощью их могилевских родственников.

Олег Викторович (Могилев). «В Винницкой области проживает наша дальняя родня. Мы с ними теперь стали часто общаться. Хотя сразу после вторжения они нас так ругали и стыдили, что казалось, что никогда не простят они нам российский удар в спину с территории Беларуси. Но теперь шок прошел, и похоже, они даже рады, когда мы им звоним, интересуемся их делами.

Действительно, после начала войны в Украине было введено военное положение и немедленно ограничено употребление алкоголя. Де-факто там был введен сухой закон. Я специально спрашивал. Сначала алкоголь не продавали и не употребляли совсем. Просто ничего спиртного официально купить было нельзя. «Лозунг был один: Праздновать будем после победы». Некоторые люди, конечно, пытались обойти ограничения, но как только в их области (я тут сомневаюсь, может, во всей Украине) было конфисковано для силовых структур 150 автомобилей, за рулем которых были водители с запахом спиртного, то пьянство за рулем исчезло напрочь. Как они говорят, теперь и близко нет пьяных водителей, ибо церемониться с ними никто не будет, никто за них не заступиться.

Где-то через две недели войны сухой закон начал смягчаться. Сначала разрешили покупать пиво, а в конце марта разрешили продавать легкие натуральные вина. Водка по-прежнему запрещена. И украинцы все очень спокойно к этому относятся: «А чего пить, пьяный солдат – это самоубийца. И нам это ни к чему».

В условиях сухого закона естественным образом возник нелегальный алкогольный рынок. С нарушителями ведется ожесточенная борьба. Два дня назад полиция Одессы провела обыск и обнаружила около 40 торговых точек, торгующих алкоголем. Но общий настрой и военного, и украинского сообщества все тот же: «После победы будем праздновать и пить горилку».

Про пьянство россиян ничего не скажу, но теперь много замерзших в полях вояк с России находят. Мне кажется, как раз пьяными они и замерзали. Кадры с ящиками алкоголя в танках и бээмпэшках вместо боезапаса и сам видел, и родня про то говорила. Да что говорить, когда теперь показывают горы пустых бутылок на оставленных российских позициях под Киевом. Может, именно из-за пьянства и низкой дисциплины так много россиян и полегло в украинских степях?

Кстати, я поинтересовался, как у них с ценами и зарплатами.

Зарплаты и пенсии всем в Виннице платят вовремя. С началом войны работают только военные заводы и предприятия жизнеобеспечения. Остальных работников отправили в очередные отпуска, а беженцев за границу отпустили в отпуска за свой счет. Теперь люди потихоньку возвращаются на свои рабочие места.

Родня говорит, что пиво и горилку они уже годов 10 не покупают. З завода спирт берут и самогонку «мають». Пиво стоит у них где-то 10-15 гривен за бутылку, а водка подорожала в последние годы. Одна бутылка горилки годов пять назад стоила где-то 70 гривен, а теперь стоит до 100 гривен. Продукты питания в марте подорожали примерно на 10%. Килограмм мяса стоит около 140 гривен, а любимое украинцами сало – около 200 гривен. Домашние яблоки стоят 10 гривен за килограмм, магазинные – 15. На заправках топливо есть. Стоимость премиального бензина увеличилась с 35 гривен за литр до 40. Но уже сейчас стоимость литра снова упала до 35 гривен. А бензин 95-й, как по 33 гривны продавался, так и стоит 33 за литр.»

Для справки: за 1 белорусский рубль дают 12 – 15 гривен.

В качестве вывода можно сказать следующее: фактически, сухой закон в Украине действительно был введен в связи с военным положением. Теперь пиво и виноградные вина разрешены к продаже. С пьянством украинская полиция и громады (общины) жестоко борются. А вот в российских частях случаи пьянства солдат даже на позициях не редкость. Насколько оно повальное, трудно сказать, но конфискацией алкоголя в украинских магазинах россияне занимались часто. Этому есть множество доказательств.

фото: REUTERS