Tag: гісторыя

Дзень у гісторыі. 16 чэрвеня. Заснаваны Ford i Pepsi. Пакарэнне космасу беларускай. Нарадзіўся А. Казарскі

Навіна ад

1797 год. У беларускай Дуброўне нарадзіўся Аляксандр Казарскі (1797-1833).

Ваенна-марскі дзеяч, падарожнік.

У 1831 годзе адшукаў найкарацейшы водны шлях з Колы (Мурманск) у Пецярбург, па якому пазней пракладзены Беламорска-Балтыйскі канал.

14 мая 1829 года на чале 18-гарматнага брыгу “Меркурый” уступіў у бой з турэцкімі караблямі, якія ўдзесяцёра пераўзыходзілі па сілах, і выйшаў пераможцам.

У гонар нашага земляка і яго гераізму пастаўлены помнікі і памятныя знакі ў Дуброўна, Севастопалі, Мікалаеве, прысвечаны палотны мастака Айвазоўскага.

Памёр 16 (28) чэрвеня 1833 года.

1828 год. Нарадзіўся Пётр Бяссонаў (1828-1898).

Рускі славянафіл, гісторык літаратуры, выдавец беларускага фальклору, этнолаг і публіцыст.

Служыў у Маскоўскім архіве Міністэрства замежных спраў, сінадальнай друкарні, старшынём Віленскай археаграфічнай камісіі, дырэктарам Віленскіх рэальнага вучылішча, гімназіі, бібліятэкарам Маскоўскага ўніверсітэта.

Вынікам яго дзейнасці ў Вільні стаў зборнік «Беларускія песні», у які ўвайшлі валачобныя, юр’еўскія, куставыя, мікольскія, пятроўскія, купальскія, калядныя і масленічныя песні.

Аўтар працы «Сепаратизм в Северо-Западном крае. Рассказ очевидца» ў выглядзе палемікі аўтара з умоўным апанентам. Апанент, пецярбургскі ліберал, сумняецца ў мэтазгоднасці прымусовай русіфікацыі края, папракае чыноўнікаў у няведанні спецыфікі і празмернай жорсткасці. П. Бяссонаў у адказ тлумачыць сваё разуменне праблемы беларускага і польскага сепаратызму, апраўдвае палітыку расійскага ўрада.

1834 год. Нарадзіўся Аляксандр Ельскі (1834-1916).

Беларускі пісьменнік, гісторык, этнограф, краязнавец.

Адзін з першых гісторыкаў беларускай літаратуры і збіральнікаў беларускіх рукапісаў, патрыярх прафесійнага беларусазнаўства.

Яму належаць словы: «Родная мова ў дакладным значэнні ёсць самая любімая спадчына нацыі; праз яе пасрэдніцтва лягчэй за ўсё пранікнуць у душу нацыі, закрануць пачуцці, праясніць розум, падштурхнуць адпаведную думку, заклікаць да дзеяння, змагацца са страсцямі, стварыць дабрачыннасці!»

Памёр 10 верасня 1916 года.

1875 год. Нарадзіўся Канстанцін Галкоўскі (1975-1963).

Літоўскі і беларускі кампазітар, дырыжор, прафесар Літоўскай кансерваторыі. Народны артыст Літвы.

Бацька яго паходзіў з Магілёўшчыны.

Вучань М. Рымскага-Корсакава, А. Глазунова, А. Лядава. Сябра Максіма Танка, Рыгора Шырмы.

Аўтар многіх твораў, заснаваных на беларускім фальклоры, музыкі рамансаў і хораў на вершы беларускіх паэтаў Ф. Багушэвіча, Я. Купалы, Я. Коласа, М. Танка, Зм. Бядулі, К. Буйло.

Р. Шырма і К. Галкоўскі разам з маладымі беларускімі літаратарамі Н. Арсенневай, Максімам Танкам, Х. Ільяшэвічам, Я. Бартулем, М. Шчорсам і іншымі. Канец 1920-х гг.

1897 год. Нарадзіўся Аляксандр Шлюбскі (1897-1942).

Беларускі літаратуразнавец, этнограф, фалькларыст, бібліёграф.

Скончыў Віцебскае аддзяленне Маскоўскага археалагічнага інстытута.

Арганізатар архіўнай справы ў Веліжы, Віцебску, Оршы, Полацку,  працаваў у Інбелкульце, Інстытуце гісторыі АН БССР. Сябра і паплечнік Вацлава Ластоўскага.

Склаў разгорнутую інструкцыю «Звесткі па збіранні вуснай народнай творчасці ў Беларусі».

Арыштаваны ДПУ у красавіку 1930 года па справе «Саюза вызвалення Беларусі», у 1931 годзе высланы ў Ніжні Ноўгарад. Паўторна арыштаваны ў Ленінградзе ў 1935 годзе.

Мабілізаваны ў ліпені 1942 года ў армію. Лічыцца зніклым без вестак з 26 жніўня 1942 года.

1903 год. Заснавана аўтамабільная фірма “Форд мотар компані”.

Малады амерыканскі інжынер Генры Форд, заручыўшыся падтрымкай групы фінансістаў, заснаваў сваю ўласную фірму з мэтай ператварэння аўтамабіля з прадмета раскошы ў прадмет першай неабходнасці.

Форд імкнуўся выпускаць надзейныя і недарагія аўтамабілі. Напрыклад, ў 1908 годзе “Форд-Т” каштаваў 825 долараў, у 1912 – 375, што зрабіла яго самым даступным сродкам перамяшчэння ў Амерыцы.

Зараз “Форд” выпускае кожны 20-ты аўтамабіль у свеце. Акрамя гэтага кампанія вырабляе беспілотнікі, ваенную тэхніку.

1903 год. У ЗША зарэгістравана гандлёвая марка «Pepsi».

Сама рэцэптура была вынайдзена ў 1893 годзе фармацэўтам  Калебам Брэдхэмам: газіраваная вада, цукар, ваніль, алеі, арэхі колы.

Спачатку гандлявалася ў аптэках у якасці напою, які дае весялосць, умацоўвае і спрыяе страваванню. Падчас Другой сусветнай вайны “Пепсі-Кола” абыйшла папулярныя “Royal Crown” і “Dr. Pepper” і стала № 2 пасля “Кока-Колы”.

Упершыню савецкія грамадзяне масава пасмакавалі напой у 1959 годзе на прамысловай выставе ЗША ў маскоўскім парку Сакольнікі (выпіта больш за 3 млн шклянак).

Першы завод “Пепсі Колы” ў СССР быў пабудаваны ў 1974 годзе ў Наварасійску.

У нас у краіне працуе PepsiCo-Беларусь. Выпускае PepsiCo з ліпеня 2015 года ААТ «Лідскае піва».

1911 год. Нарадзіўся Дзмітрый Лукас (1911-1979).

Беларускі кампазітар. Заслужаны дзеяч мастацтваў.

Працаваў кіраўніком аддзела музыкі Упраўлення па справах мастацтваў БССР, адказным рэдактарам музычнага вяшчання Беларускага радыё, загадчыкам кафедры спеваў Мінскага педінстытута імя М. Горкага.

Аўтар шэрагу опер, у тым ліку «Кастусь Каліноўскі», «Песня о счастье», «Дочь пограничника», твораў для салістаў, хора і аpкестраў, да драматычных спектакляў і фільмаў, у тым ліку «Человек не сдается», «Нестерка», «Дети партизана», апрацовак беларускіх народных песень.

1927 год. У Магілёве скончана будаўніцтва летняга тэатра.

Меў залу на 900 месцаў, добрую акустыку. Вакол тэатра размяшчаліся арэлі, більярдная, бібліятэка, танцпляцоўка. Тэатр у парку імя М. Горкага працаваў да канца 1980-х гадоў.

1928 год. Пайшоў з жыцця Эдвард Вайніловіч (1847-1928).

Гаспадарчы і палітычны дзеяч Беларусі і Расійскай імперыі. Патрыёт Беларусі.

Старшыня Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі, лідар дваран літоўска-беларускіх губерняў, фундатар касцёлу Св. Сымона і Алены (Чырвоны касцёл у Мінску), праваслаўных цэркваў, заснавальнік камітэта абароны яўрэяў і татар, кіраўнік дэпутацкай фракцыі «Саюз Колаў Каралеўства Польскага і Краёў Літвы і Русі» у Дзяржсавеце.

Фінансава падтрымаў Беларускі Нацыянальны камітэт, член Рады БНР. Катэгарычна выступаў супраць паланізацыі беларускамоўнага насельніцтва Польшчы.

Памёр у Польшчы. 11 чэрвеня 2006 года ўрачыста перапахаваны ў  Мінску каля Чырвонага касцёла.

1963 год. На трое сутак космас пакарыўся Валянціне Церашковай.

Церашкова – беларуска, 6-ы ў свеце касманаўт і першая жанчына-касманаўт. Яна зрабіла 48 віткоў вакол Зямлі.

Яе бацька родам з в. Выйлава Бялыніцкага раёна, маці – з в. Ерамееўшчына Дубровенскага раёна.

У дзяцінстве выхоўвалася на беларускай мове.

1979 год. Памёр ураджэнец Віцебска Лазар Лагін (Гінзбург, 1903-1979).

Савецкі пісьменнік і паэт, вядучы прадстаўнік савецкай сатырычнай, фантастычнай і дзіцячай літаратуры, аўтар аповесці-казкі “Стары Хатабыч”.

Псеўданім Лагін – скарачэнне ад Лазар Гінзбург.

Скончыў школу ў Мінску, удзельнічаў у Грамадзянскай вайне, у арганізацыі камсамола ў Беларусі.

Сябраваў з У. Маякоўскім, які ацаніў яго вершы.

Працаваў у рэдакцыях цэнтральных газет, у тым ліку ў “Праўдзе”, у часопісе “Кракадзіл”.

Падчас вайны працаваў у газеце «Чырвоны чарнаморец», удзельнічаў у абароне Адэсы, Севастопаля, Керчы, Наварасійска, у вызваленні Румыніі.

Аўтар фантастычных твораў: «Патэнт АВ», «Востраў расчаравання», «Атавія Проксіма», «Эліксір Сатаны», «Бялявая шэльма» і іншых.

Дзень у гісторыі. 15 чэрвеня. Утварэнне Полацкай акадэміі, УЕФА. Бітва на Косавым полі. Трагедыя Борак. “Goodbye my Love, Goodbye”

Навіна ад

Сусветны дзень ветра (World Wind Day, з 2007 года).

Азначаецца па ініцыятыве Еўрапейскай асацыяцыі ветраэнергетыкі і Сусветнай рады па энергіі ветра.

Мэта – прыцягненне ўвагі грамадскасці да вялізнага патэнцыялу ветраэнергетыкі.

Развіццё ветраэнергетыкі дапаможа вырашыць вялікае кола праблем не толькі энергетычнага, але і эканамічнага, экалагічнага характару.

На сёння ветраэнергетычныя ўстаноўкі паспяхова дзейнічаюць амаль у 120 краінах свету.

Некаторыя цікавосткі.

Першыя сапраўдныя вятракі з’явіліся ў VII стагоддзя на мяжы Ірана і Афганістана.

Сіла ветра аналізуецца паводле шкалы Бофарта (0-12 балаў).

Самы небяспечны і грозны паток паветра бушуе ў Антарктыдзе: хуткасць 60 км/гадзіну ды яшчэ ў спалучэнні з 60 градуснай вільготнай сцюжай.

Кожнае тарнада эксклюзіўна ў прыродзе. Кожнае з іх мае сваё гучанне, пах, тон, выгляд. Двух аднолькавых няма.

У Беларусі каля 120 ветраэнергетычных ўстановак. Па колькасці іх (50%) і па ўсталяванай магутнасці лідзіруючыя пазіцыі займае Магілёўская вобласць.

Самы вялікі ветрапарк вобласці размешчаны ў в. Пудаўня Дрыбінскага раёна.

Самы высокі вятрак у Беларусі знаходзіцца ў в. Асмаловічы Мсціслаўскага раёна, вышыня вежы – 142 м.

Самы магутны вятрак – у Лёзненскім раёне, магутнасць 3,5 МВт.

Русальчыны розыгрышы (народны каляндар).

Трэба засцерагацца русалак.

Русалкі (сірэны, ундзіны) – персанажы міфалогіі, чалавекападобныя істоты ці духі, што жывуць у вадзе або каля вады. Яны могуць знешне амаль не адрознівацца ад людзей, а могуць мець у ніжняй частцы цела замест ног плоскі хвост, падобны да хваста рыбы.

Ва ўсходнеславянскай міфалогіі русалкі пераважна – жанчыны (тапеліцы), у заходнееўрапейскай – звычайна жанчыны з рыбінымі хвастамі.

1389 год. Сербы і баснійцы былі разбітыя асманамі на Косавым полі.

Нягледзячы на гераічнае супраціўленне аб’яднанага войска сербаў і баснійцаў пад кіраўніцтвам князя Лазара, туркі-асманы султана Мурада І атрымалі перамогу, якая фактычна ператварыла Сербію ў васала Асманскай імперыі.

У 1459 годзе Сербія была канчаткова ўключана ў яе склад больш як на 400 гадоў.

1812 год. Адкрыццё Полацкай езуіцкай акадэміі (універсітэта).

Адкрыта на базе Полацкага езуіцкага калегіума (з 1581 года). Мела правы ўніверсітэта. Складалася з факультэтаў тэалагічнага, філасофскага, свабодных навук і старажытных і сучасных моў.

Установа дала сотні выбітных прафесіяналаў, сярод якіх пісьменнік Я. Баршчэўскі, мастак В. Ваньковіч, філосаф А. Доўгірд.

Акадэмія мела найбуйнейшую ў краіне бібліятэку з 40 000 тамоў. Нашчадак акадэміі – Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт імя Еўфрасінні Полацкай.

1831 год. Нарадзіўся  Вінцэнт Каратынскі (1831-1891).

Беларускі і польскі пісьменнік і перакладчык, краязнавец, літаратуразнавец.

Быў памочнікам-сакратаром у У. Сыракомлі. Выдаў збор твораў У. Сыракомлі.

Аўтар паэтычнай кнігі з прадмовай Сыракомлі – «Чым xата багата, тым рада».

У гонар прыезду ў Bільню імператара Аляксандра II у 1859 годзе, напісаў прывітальны верш на беларускай мове, дзе нагадаў пра пагарджанага панствам мужыка-беларуса.

На беларускую мову ягоныя творы перакладаліся шматлікімі перакладчыкамі, у тым ліку Р. Баравіковай, Р. Барадуліным.

Памёр 7 лютага 1891 года.

1909 год. У г. Круглае нарадзілася Валянціна Філіповіч (1909-1942).

Географ, геамарфолаг, другая беларуская жанчына-геолаг апасля Ганны Місуны, кандыдат геаграфічных навук, дацэнт.

Загадчык кабінета геамарфалогіі Ленінградскага ўніверсітэта.

Адзін з праектантаў Вялікага Архангельска, даследчыца Ніжняга Прыамур’я.

Рэпрэсавана органамі НКУС.

план Вялікага Архангельска

1936 год. Нарадзіўся Мікола Гіль (1936-2022).

Беларускі пісьменнік, журналіст, перакладчык. Родны брат Ніла Гілевіча, бацька пісьменніка Міколы Віча (М. М. Гілевіч).

Працаваў рэдактарам перадач для дзяцей на рыдыё, у часопісах “Бярозка”,  “Родная прырода”,  галоўным рэдактарам газеты “Літаратура і мастацтва” і часопіса “Мастацтва”.

Аўтар больш за 10 кніг, аўтар кнігі “У времени в плену: Страницы жизни Геннадия Карпенко”.

Перакладаў на беларускую мову творы літоўскіх, венгерскіх і шведскіх пісьменнікаў.

Памёр 14 сакавіка 2022 года.

1938 год. Расстраляны НКУС Антон Платун (1896-1938).

Беларускі прафсаюзны, палітычны дзеяч. Быў наркамам асветы пры недахопе асабістай асветы, нават акадэмікам.

Удзельнік рэпрэсій супраць беларускіх нацыянальных дзеячаў навукі і адукацыі. Ініцыятар “чыстак” у наркамаце.

Рэпрэсаваны сам і двое яго родных братоў.

1942 год. Нацысцкія карнікі вынішчылі разам з 2027 жыхарамі в. Боркі і навакольныя пасёлкі Кіраўскага раёна Магілёўшчыны.

Адзначыўся батальён “Дырлевангер”, які пазней, у сакавіку 1943 года знішчыў Хатынь.

Пасля вайны Боркі былі адноўлены, але суседнія 6 пасёлкаў не адрадзіліся. Аповесць Алеся Адамовіча “Карнікі” напісана на аснове тых страшных падзей.

На месцы найбуйнейшай па колькасці ахвяр карнай аперацыі супраць мірнага насельніцтва Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны ў в. Боркі ў Кіраўскім раёне створаны мемарыяльны комплекс “Памяці спаленых вёсак Магілёўскай вобласці” (у памяць аб 112 знішчаных вёсках Магілёўшчыны). Рэканструяваны ў 2020 годзе.

1946 год. Нарадзіўся Дэміс Русас (1946-2015).

Вядомы грэчаскі спявак, любімы многімі пакаленнямі беларусаў.

Выдаў каля 40 альбомаў.

Самым папулярным у нашых суграмадзян з’яўляецца ягоны хіт “Goodbye my Love, Goodbye”.

1954 год. У швейцарскім Базелі заснаваны УЕФА.

Саюз еўрапейскіх футбольных асацыяцый (Union of European Football Associations) аб’ядноўвае нацыянальныя футбольныя асацыяцыі еўрапейскіх краін.

Штаб-кватэра з 1995 года знаходзіцца ў швейцарскім Ньёне (раней – ў Парыжы). Беларусь далучылася да УЕФА ў 1993 годзе.

1954 год. Нарадзіўся Іван Крук.

Беларускі фалькларыст.

Даследуе беларускі фальклор, народную культуру, беларускі народны каляндар. Аўтар манаграфій «Усходнеславянскія казкі пра жывёл», «Следам за сонцам: Беларускі народны каляндар: свята, абрады, паэзія».

1979 год. Нарадзілася Юлія Несцярэнка.

Беларуская лёгкаатлетка, алімпійская чэмпіёнка ў бегу на 100 метраў.

Бронзавая прызёрка чэмпіянату свету і Еўропы, пераможца міжнародных спаборніцтваў серыі Гран-пры. Майстар спорту Беларусі, майстар спорту Беларусі міжнароднага класа, заслужаны майстар спорту Беларусі. Ганаровы грамадзянін горада Брэста.

Дзень у гісторыі. 14 чэрвеня. Дэпартацыя прыбалтаў. Катастрофа Іл-103. Нарадзіліся М. Доўнар-Запольскі, М. Забэйда-Суміцкі, Чэ Гевара

Навіна ад

Сусветны дзень донара крыві (World Blood Donor Day, з 2005 года).

Устаноўлены Сусветнай асамблеяй аховы здароўя ў гонар дня нараджэння Карла Ландштэйнера (1868-1943) – аўстрыйскага лекара і імунолага, Нобелеўскага лаўрэата, які адкрыў групы крыві ў чалавека.

Слова донар паходзіць ад лацінскага “donare” – “дарыць”.

Сусветны Дзень донара крыві дае магчымасць выказаць удзячнасць людзям, якія добраахвотна здаюць сваю кроў, не атрымліваючы за гэта асаблівай узнагароды, тым, хто робіць гэта на рэгулярнай аснове – два, тры або больш разоў у годзе.

Праблема донарства крыві і яе кампанентаў з’яўляецца адной з найбольш важных для дзяржавы і ключавых для айчыннай аховы здароўя. Ад яе вырашэння залежыць сама магчымасць і якасць аказання высокатэхналагічнай медыцынскай дапамогі ў мірны час і ў надзвычайных сітуацыях.

Дарослы чалавек без небяспекі для свайго жыцця можа страціць каля літра крыві. На станцыі пералівання крыві бяруць 400 мл. Гэтая колькасць крыві аднаўляецца арганізмам вельмі хутка. Заадно атрымліваюць магутны стымул да працы эндакрынная і імунная сістэмы арганізма.

Заўважана, што людзі, якія доўга здаюць кроў, не схільныя прастудным захворванням і грыпу, радзей пакутуюць анкалагічнымі і сардэчна-сасудзістымі захворваннямі. Дабратворна ўплывае донарства і на псіхічнае здароўе чалавека.

1792 год. Наданне каралём Станіславам Аўгустам Панятоўскім герба Барысаву.

У сучаснай Беларусі гістарычны герб Барысава атрымаў афіцыйны статус 29 студзеня 1999 года.

“У сярэбраным полі барочнага шчыта на зялёнай зямлі сярэбраная сцяна паміж дзвюма вежамі з чырвонымі купаламі, над якою на сярэбраным воблаку стаіць Святы Пётр з двума ключамі ў руцэ”.

1867 год. Нарадзіўся Мітрафан Доўнар-Запольскі (1867-1934)

Беларускі гісторык, этнограф, эканаміст, прафесар шэрагу ВНУ Украіны, Азербайджана, Расіі, Беларусі, у тым ліку БДУ.

Аўтар больш за 150 прац па гісторыі Кіеўскай Русі, Маскоўскай дзяржавы, Расіі, Літвы і Беларусі, па этнаграфіі Беларусі.

Актыўна падтрымліваў БНР. Сустваральнік Археаграфічнай камісіі Інбелкульту. Па просьбе ўладаў БНР склаў «Мемарыял» («Асновы беларускай дзяржаўнасці»), які быў надрукаваны ў Гродне і Вільні ў 1919 годзе па-беларуску, па-руску, па-нямецку, па-французску; пазней – на англійскай мове. Дакумент утрымліваў гістарычныя падставы неабходнасці стварэння незалежнай беларускай дзяржавы.

Аўтар забароненай кнігі «Гісторыя Беларусі». Разбіў погляд на беларусаў як на народ, пазбаўлены нацыянальнасці.

Памёр 30 верасня 1934 года.

Межы БНР і этнічная тэрыторыя беларусаў на падставе прац М. Доўнар-Запольскага і Я. Карскага.

1900 год. Нарадзіўся Міхась Забэйда-Суміцкі (1900-1981).

Беларускі спявак, педагог.

Кар’еру пачаў у Харбінскай оперы. Выступаў у Міланскай оперы, «Ла Скала», актыўна гастраляваў па гарадах Заходняй Беларусі, Польшчы, Літвы, Латвіі, Чэхаславакіі, Германіі.

Не жадаў называць сябе вялікім польскім спеваком, прызнаючы толькі адно сваё права – звацца беларускім.

Запісаў грампласцінкі з апрацоўкамі беларускіх народных песень. У 1963 годзе даў аншлагавыя канцэрты ў шматлікіх гарадах БССР, у тым ліку Магілеве.

Памёр 21 снежня 1981 года ў Празе. Пахаваны на пражскіх Ольшанскіх могілках.

У гонар Забэйды-Суміцкага названа вуліца ў Маладзечне. 

1903 год. Памёр Ян Карловіч (1836-1903).

Беларускі лінгвіст, этнограф, фалькларыст, музыказнаўца.

Займаўся гісторыяй і музыкай у Парыжы, Гайдэльбергу, Бруселі.

Аўтар этнаграфічных даследаванняў, сабраў і апублікаваў некалькі сотняў беларускіх і літоўскіх паданняў, казак, песень.

Супрацоўнічаў з Міхалам Федароўскім, аўтарам шматтомнай працы «Люд беларускі». Сябраваў з Аляксандрам Ельскім і Францішкам Багушэвічам.

1928 год. Нарадзіўся Чэ Гевара (1928-1967).

Лацінаамерыканскі рэвалюцыянер, удзельнік рэвалюцыйна-вызваленчай вайны на Кубе, падарожнік па краінах Лацінскай Амерыкі, Афрыкі, Азіі, Еўропы, сусветны кумір “бунтарскай моладзі”.

Расстраляны 9 кастрычніка 1967 года «рэйнджэрамі» ў Балівіі. Яго цела з адрэзанымі рукамі было выстаўлена на ўсеагульны агляд.

У 1997 годзе прах Чэ Гевары перавезены з Балівіі на Кубу і пахаваны ў маўзалеі г. Санта-Клара. 

1937 год. У  Маскве арыштаваны Мікалай Галадзед (1894-1937).

Беларускі палітычны дзеяч, трэці па ліку старшыня СНК БССР (1927-1937).

На пачатку 1920-х гадоў – старшыня Горацкага выканкама, член бюро па першаму ўзбуйненню тэрыторыі БССР.

Прычыніўся да рэпрэсій акадэмікаў В. Ластоўскага, У. Пічэты, Я. Лёсіка, С. Некрашэвіча, Г. Гарэцкага, А. Дубаха.

У 1933 годзе быў членам Палітычнай камісіі для перагляду расійска-беларускага слоўніка і новых правіл беларускай мовы.

Паводле афіцыйнай версіі, выкінуўся з акна 5-га паверха ў часе допытаў у будынку НКУС БССР. Па неафіцыйных звестках, быў забіты 21 чэрвеня 1937 года, а потым супрацоўнікі дзяржбяспекі інсцэнавалі самагубства. Або  расстраляны. 

1941 год. Пачалася дэпартацыя грамадзян Латвіі, Літвы і Эстоніі ў аддаленыя рэгіёны Расіі.

17 ліпеня 1940 года Латвія, Літва, Эстонія згодна з Пактам Молатава-Рыбентропа былі ўключаны ў склад СССР.

У ноч з 13 на 14 чэрвеня 1941 года было запушчана даўно запланаванае дзеянне, якое праводзілася савецкай сакрэтнай службай НКУС, мэтай якой было ачысціць прыбалтыйскую прастору ад актыўных антысавецкіх сіл. На працягу тыдня органы НКУС арыштавалі або выслалі каля 34 000 мужчын, жанчын і дзяцей (часта цэлымі сем’ямі) з Літвы, 15 500 з Латвіі (з якіх 2400 дзяцей ва ўзросце да дзесяці гадоў) і 10 000 з Эстоніі.

Агульны лік ахвяр усіх відаў савецкіх рэпрэсій (агульная сітуацыя ў дэталях адрознівалася ў кожнай краіне) у 1940-1941 гады ацэньваецца ў 34 000 чалавек у Латвіі, 60 000 – у Эстоніі і 75 000 – у Літве.

На сёння ў Эстоніі, Латвіі і Літве дзень 14 чэрвеня абвешчаны Днём нацыянальнай жалобы.

1951 год. Нарадзіўся Міхаіл Кучарэнка.

Шклоўскі грамадкі актывіст, краязнавец, намеснік старшыні Шклоўскага аддзялення таварыства аховы помнікаў і культуры, армейскі падпалкоўнік.

Даследык паганскіх капішчў, старажытнага Шклова.

Яго намаганнямі знойдзены і перанесены на пляцоўку каля Спаса-Праабражэнскай царквы Шклова каменны крыж.

Спаса-Праабражэнская царква, Шклоў.

2015 год. Катастрофа Іл-103 пад Брэстам.

Катастрофа адбылася падчас выканання экіпажам самалёта «Беллесавія» вучэбнага задання. Загінулі абодва члены экіпажа.

У выніку расследавання выяўлена, што ў самалёта адмовіў рухавік.

4 мая у гісторыі. Дзень пажарных. Шаўчэнку выкупілі з прыгона. Нарадзіўся Геранім Радзівіл. Дзень памяці Анатоля Сыса

Навіна ад

Міжнародны дзень пажарных (International Firefighters Day).

Устаноўлены ў памяць трагічных падзей, звязаных з тушэннем ляснога пажару ў снежні 1998 года, які адбыўся ў Аўстраліі. Тады пры выкананні свайго службовага абавязку загінулі пяцёра пажарных. Гэта падзея не была першым выпадкам гібелі змагароў з агнём, аднак менавіта яна падштурхнула да заснавання Міжнароднага дня, калі можна было б ушаноўваць герояў-агняборцаў, а таксама ўшанаваць памяць загінуўшых пры выкананні службовага абавязку.

У якасці даты святкавання быў выбраны дзень ушаноўвання Святога Фларыяна, які лічыцца нябесным апекуном пажарных.

У нашай краіне Дзень пажарнай службы адзначаецца 25 ліпеня на падставе Указа ад 11 верасня 1998 года. Выбар афіцыйнай даты свята не выпадковы. Менавіта 25 ліпеня 1853 года была заснавана пажарная ахова ў г. Мінску.

1715 год. Нарадзіўся Геранім Фларыян Радзівіл (1715–1760).

Дзяржаўны дзеяч ВКЛ, мецэнат.

Падарожнік па Еўропе. Меў шматлікія уладанні, у тым ліку трымаў Крычаўскае староства.

Падчашы, вялікі харужы ВКЛ.

Меў 6-тысячнае войска (па колькасці раўнялася войску ВКЛ) з гарнізонамі ў многіх гарадах, у тым ліку Крычаве. У Бялай, пасля ў Слуцку трымаў кадэцкі корпус.

Задушыў Крычаўскае паўстанне 1743–1744 гадоў.

У 1756 пачаў будаваць на востраве Жыд-возера (перайменаваў яго ў Князьмор, цяпер воз. Чырвонае) мураваны замак пад назвай Венецыя. Меркаваў стварыць на возеры флот з артылерыяй.

Заснаваў тэатр у Бялай і Слуцкі тэатр, артысты для якога рыхтаваліся ў спецыяльнай школе (першая ў Рэчы Паспалітай). Сабраў карцінную галерэю, вялікую бібліятэку.

1819 год. Нарадзіўся Фларыян Міладоўскі (1819–1889).

Беларускі кампазітар, піяніст, педагог.

Вучань віленскага кампазітара Ф. Цібэ, мінскага музыкі Д. Стэфановіча (настаўнік К.Марцінкевіча, С. Манюшкі)  У 10-гадовым веку даў свой першы канцэрт, дзе ён выконваў няпростыя творы нават для дасведчаных музыкаў.

У 1836 годзе стаў выкладаць музыку дочкам Б. Тышкевіча і працаваць дырыжорам аркестра ў маёнтку Чырвоны Двор. Пад яго кіраўніцтвам сімфанічны аркестр стаў адным з лепшых прыватных музычных калектываў у Еўропе.

Павышаў сваю адукацыю ў Берліне, Вене, у Францыі. Працаваў у Вільні, у маёнтку Мацкі пад Мінскам, дзе з’явіўся самы знакаміты твор – аперэта «Канкурэнты» на словы М. Лапіцкага і У. Сыракомлі, прэм’ера якой адбылася ў Мінску ў 1861 годзе.

З 1862 года жыў на эміграцыі ў Францыі.

Аўтар аперэт, мес, смыковых квартэтаў, фартэпіянных трыа, санат для фартэпіяна ў 4 рукі, песень, мазуркі, паланэзаў, накцюрнаў, багатэлі.

Памёр 8 ліпеня 1889 года ў Бардо.

1838 год. Быў выкуплены з прыгону Тарас Шаўчэнка (1814–1861).

Яго выкупілі дзеячы культуры

Вядомы ўкраінскі мастак і літаратар. Нацыянальны герой Украіны.

Упершыню праехаў па Беларусі ў 1829 годзе, у час прыезду свайго ўладніка П. Энгельгарта ў Вільню.

У 1843 годзе, здабыўшы волю, Шаўчэнка па дарозе з Пецярбурга да Украіны наведаў Віцебск, Магілёў, Гомель. Гэтым жа шляхам вяртаўся ў Пецярбург у 1847 годзе. Падрымліваў сувязі са многімі беларускімі літаратарамі, удзельнікамі вызваленчага руху.

У 1863 годзе ў Вільні быў выдадзены «Кабзар» Шаўчэнкі на польскай мове ў перакладзе У. Сыракомлі.

Да пачатку XX стагоддзя адносяцца пераклады Шаўчэнкі на беларускую мову, якія зрабілі Янка Купала, А. Гурло, А. Паўловіч. Першым даследчыкам паэтыкі Т. Шаўчэнкі ў Беларусі быў М. Багдановіч. У аснове паэмы Янкі Купалы “Тарасава доля” – жыццёвы шлях вялікага Кабзара.

Перакладалі Шаўчэнку і беларускія паэты міжваеннага і паваеннага часу, у іхнім ліку – Рыгор Барадулін.

У яго гонар у Беларусі усталяваны помнікі ў Брэсце, Слуцку, Гомелі, Мінску, Магілёве (2005). У 2015 годзе помнік у Магілёве быў пашкоджаны вандаламі.

Выява Шаўчэнкі разам з Гогалем і Пушкіным размешчана на мемарыяльнай дошцы на будынку па Ленінскай, 33 у Магілёве.

У Беларусі вуліцы Шаўчэнкі ёсць у шматлікіх гарадах, у тым ліку Бабруйску, Магілёве.

На фота: Апаганены вандаламі помнік Т. Шаўчэку ў Магілёве (справа).

1863 год. У баі з расійскімі войскамі пад Дубічамі загінуў Людвік Нарбут (1832–1863).

Вайсковец, урач, вучоны-мэдык, мецэнат.

Падчас вучобы ў Віленскай гімназіі быў арыштаваны за спробу стварыць «таварыства патрыётаў з мэтай зрабіць паўстанне» і ў 1851 годзе аддадзены ў салдаты на Каўказ.

Вярнуўся на радзіму ў 1860 годзе. Адным з першых стварыў атрад з паўстанцаў у Беларусі, з якім з лютага па красавік 1863 году змагаўся супраць расійскіх войск. Быў ваенным начальнікам Лідскага павета, палкоўнікам.

М. Андрыёлі. Смерць Людвіка Нарбута ў Дубічах.

1904 год. Пачалося будаўніцтва Панамскага канала.

Ён злучае Ціхі і Атлантычны акіяны. Даўжыня 81,6 км. Афіцыйна адчынены 12 чэрвеня 1920 года.

Першым выказаў ідэю аб магчымасці будаўніцтва канала ўраджэнец Крычава Аляксандр Галынскі (1816–1893), падарожнік, пісьменнік, сябра А. Герцана, В. Урублеўскага, К. Маркса, Ф. Энгельса, Дж. Гарыбальдзі, разам з Юліушам Славацкім падарожнічаў па Блізкім Усходзе і па Егіпце. Памёр і пахаваны ў г. Крычаве.

1930 год. Памёр Уладзімір Краснянскі (1863–1930).

Гісторык, дырэктар Мсціслаўскай мужчынскай гімназіі (1906–1911), аўтар кнігі “Город Мстиславль” (1912), даследчык паўстання 1863 года.

Скончыў Пецярбургскі гісторыка-філалагічны інстытут. Выкладаў ў Беластоцкай рэальнай вучэльні, мінскай мужчынскай гімназіі, працаваў у Віленскім цэнтральным архіве старажытных актаў, у канцылярыі Віленскай навучальнай акругі, дырэктарам мсціслаўскай мужчынскай гімназіі, віцебскага рэальнага вучылішча, намеснікам дырэктара Віцебскага краязнаўчага музея.

З’яўляўся членам камісіі па ахове помнікаў даўніны і мастацтва віцебскага акруговага таварыства краязнаўства. Разабраў і сістэматызаваў багатую літаратурную, археалагічную і нумізматычную калекцыю В. Федаровіча. Праводзіў археалагічныя раскопкі ў Барысаўскім павеце.

1932 год. Нарадзіўся Мікола Прашковіч (1932–1983).

Беларускі дысідэнт, перакладчык, адзін з самых таленавітых беларускіх літаратуразнаўцаў ХХ стагоддзя. Адзін з першых пачаў даследаваць паэзію Сімяона Полацкага, абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму “Паэзія Сімяона Полацкага”.

Адзін з першых напісаў вялікі артыкул «Шлях паэта» пра творчасць Ларысы Геніюш (1967).

Спецыялізаваўся па старажытнай беларускай літаратуры. Некаторыя яго выступленні ў друку вылучаліся асаблівай палемічнай завостранасцю і атрымалі шырокі грамадскі рэзананс у Беларусі. Так, рэцэнзія М. Прашковіча на кнігу А. Коршунава пра А. Філіповіча (1965) выклікала рэзка адмоўную рэакцыю галоўнага афіцыёзнага гісторыка Л. Абэцэдарскага

Даверлівы, адкрыты і залішне эмацыянальны М. Прашковіч быў выкарыстаны савецкай дзяржбяспекай, пад пільным наглядам якой знаходзіўся, для дыскрэдытацыі некаторых патрыётаў, фабрыкацыі справы і выкрыцця ў 1973-1974 гадах «гнязда беларускіх нацыяналістаў» у АН БССР, у выніку чаго пацярпела цэлая група беларускіх навукоўцаў.

Па абвінавачанні ў беларускім нацыяналізме ў 1974 годзе быў звольнены з работы ў АН БССР.

Пэўны час заставаўся беспрацоўным, затым працаваў грузчыкам, карэктарам у часопісе «Родная прырода» і газеце «Вечерний Минск».

Трагічна загінуў на пажары 2 лютага 1983 года.

Алесь Белакоз і Мікола Прашковіч

1997 год. Сеферына Хіменэс Малья (1861–1936) абвешчаны Блажэнным і стаў афіцыйным апекуном цыган у каталікоў.

З каталіцкай цыганскай сям’і ў Іспаніі. Ён правандраваў каля 40 гадоў, перш чым асесці ў Барбастра. Быў бяздзетным і таму ўсынавіў асірацелую пляменніцу жонкі Пепіту,  падкормліваў бяздомных дзяцей. Праславіўся як сумленны гандляр конямі.

Нягледзячы на сваю непісьменнасць, вучыў цыганскіх і бедных іспанскіх дзяцей асновам хрысціянства, у першую чаргу Бібліі, якую ведаў вельмі добра, і малітвам.

Падчас грамадзянскай вайны ў Іспаніі, якая суправаджалася рэлігійнымі ганеннямі з боку рэспубліканцаў, Сеферына Малья паспрабаваў абараніць святара ад арышту. Па легендзе, пры затрыманні паліцыянты спыталі цыгана, ці ёсць у яго зброя. “Ёсць, і вось яна!” – адказаў той, дастаючы з кішэні пацеркі.

Ён быў забіты разам з іншымі святарамі, місіянерамі, агаліўшы перад смерцю сваю адзіную “зброю” і ўсклікнуўшы: “Слава Хрысту!”. Яго цела было скінута ў брацкую магілу.

2005 год. Памёр Анатоль Сыс (1959–2005).

Культавы беларускі паэт канца ХХ стагоддзя.

Працаваў у Веткаўскай раённай газеце, на Беларускім тэлебачанні.

Сустваральнік Таварыства маладых літаратараў «Тутэйшыя» (1986), актыўны ўдзельнік «Талакі». Яго паэзія, грамадзянянская і творчая пазіцыя аказалі вялікі ўплыў на тагачаснае пакаленне беларускіх паэтаў.

Адзін з арганізатараў і прамоўцаў на першых дэмакратычных акцыях «Дзяды» 1987–1988 гадоў і мітынга супраць разбурэння Верхняга Горада ў Мiнску.

Пахаваны ў роднай вёсцы Гарошкаў на Гомельшчыне.

2012 год. Памёр  ураджэнец в. Маслакі Горацкага раёна Міхаіл Булахаў (1919–2012).

Беларускі мовазнавец. Заслужаны дзеяч навукі Беларусі, доктар філалагічных навук, прафесар.

Выхаванец  Магілёўскага педінстытута.

Працаваў загадчыкам кафедр рускай мовы Мінскага педінстытута, БДУ, навуковым супрацоўнікам Інстытута мовазнаўства АН БССР.

Даследчык праблем сучаснай беларускай мовы, мовы старажытных беларускіх помнікаў, аўтар прац «Прыметнік у беларускай мове», «Гісторыя прыметнікаў беларускай мовы», «Усходнеславянскія мовазнаўцы».

Магілёўскія прафсаюзы: дзіцячыя малюнкі, дарослыя глупствы

Навіна ад

Арганізаваная праўладнымі прафсаюзамі выстава дзіцячага малюнка ў Магілёве паказала не толькі таленты дзяцей, але і глупствы, якія не саромяцца казаць дарослыя.

У холе Магілёўскага абласнога аб’яднання прафсаюзаў адкрылася выстава дзіцячага малюнка “Першамай крочыць па краіне”. З 200 паступіўшых прац журы выбрала 33, якія палічыла найлепшымі. Іх і павесілі ў прафсаюзным холе. Усё было б добра і прыгожа, калі б не словы датычна выставы, вымаўленыя старшынёй абкама прафсаюзаў работнікаў адукацыі і навукі Людмілы Старасцінай.

“Гледзячы на гэтыя малюнкі, разумееш, што нашы дзеці – сапраўдныя патрыёты. Яны адчуваюць гісторыю, памятаюць пра подзвіг продкаў і вераць у мірную будучыню Беларусі” – заявіла яна.

Прафсаюзны бос, напэўна, цалкам забыла гісторыю і згубілася ў сучаснасці. Свята працы, як цяпер называецца свята Першага мая, паходзіць ад Дня міжнароднай салідарнасці працоўных. Пра які “сапраўдны патрыятызм” тады ідзе гаворка, калі салідарнасць працоўных гэта зусім пра іншае і хутчэй супрацьлеглае – пра дапамогу такім жа працоўным на цэлым свеце, не зважаючы на дзяржаўныя межы, мовы, колер скуры і гэтак далей. Але Старасцінай, відаць, абы ляпнуць, ведаючы, што ў цяперашняй Беларусу ёй ніхто на гэта не ўкажа.

А які подзвіг народа прафсаюзная функцыянерка мае на ўвазе? Паколькі цяпер Магілёў у прыпадку “победобесия” рыхтуецца да пампезнага святкавання 9 мая, то, напэўнае, гэта паўплывала і на Старасціну. Таму яна і лічыць Першамай нейкім дзіўным чынам звязаным з наступным святам. Тады хочацца ёй нагадаць, што Першамай у Магілёве святкавалі і пры нямецка-фашысцкай акупацыі, бо гэта было афіцыйным святам у гітлераўскай Германіі і называлася «Нацыянальным днём працы». Таму дзеці можа і адчуваюць гісторыю, а вось Старасціна – дакладна не.

Фотаздымак: mogilev.1prof.by

Спартак з Чавус: як магілёўскія ўцекачы далі Галівуду вялікага бунтара

Навіна ад

Кірк Дуглас не толькі сыграў вялікага бунтара ў кіно, ён і ў жыцці быў бунтаром. Відавочна даліся знаць магілёўскія карані.

У 1960 годзе зорка Галівуда пайшла на скандал дзеля прынцыпу – наняў забароненага сцэнарыста і запатрабаваў унесці яго імя ў тытры. Пагрозы канца кар’еры яго не спынілі. Гэтым чалавекам быў Кірк Дуглас – сын яўрэяў з Чавус Магілёўскай губерні, якія ўцяклі ад галечы і пагромаў у ЗША.

З Чавус – у трушчобы Нью-Ёрка

Бацькі Кірка Дугласа – Хершэл і Брына Данілавічы выраслі ў Чавусах Магілёўскай губерні. На пачатку XX стагоддзя адтуль уцякла большасць яўрэйскіх сем’яў: адных выціскалі пагромы, іншых – проста галеча і адсутнасць будучыні.

Данілавічы аселі ў Амстэрдаме, штат Нью-Ёрк. Бацька стаў стар’ёўшчыкам – ездзіў па вуліцах на павозцы і скупляў анучы, кавалкі металу, ламачча. Дзевятага снежня 1916 года ў яго нарадзіўся адзіны сын – Ісур Данілавіч. У сваёй аўтабіяграфіі «Сын старьевщика» Дуглас пісаў пра гэта.

Дзяцінства яго было цяжкім. Хлопчык гандляваў снекамі каля фабрычных варот, разносіў газеты, змяніў, паводле ўласных слоў, больш за сорак работ. Дома гаварылі на ідышы. Амерыку асвойваў з нуля. Праз гады ён паступіў у Амерыканскую акадэмію драматычнага мастацтва, узяў псеўданім Кірк Дуглас – і пачаў кар’еру, пра якую ў Чавусах ніхто б не марыў.

Зорка з трушчоб

Дуглас хутка стаў адным з самых запатрабаваных акцёраў Галівуда. Яго ведалі за выбухны тэмперамент на экране і ўменне іграць складаных, супярэчлівых персанажаў – баксёраў, салдат, авантурыстаў. Амерыканскі кінаінстытут уключыў яго ў спіс 17 найвялікшых акцёраў у гісторыі амерыканскага кіно.

Галоўныя ролі, якія прынеслі яму сусветную славу:

  • «Чэмпіён» (1949) – першая намінацыя на «Оскар», роля беспрынцыповага баксёра;
  • «Сцежкі славы» (1957) – антываенная драма Стэнлі Кубрыка, дзе Дуглас сыграў афіцэра, які абараняе салдат ад ваеннага трыбунала;
  • «Спартак» (1960) – гістарычны эпас пра паўстанне рабоў, які стаў не толькі касавым хітом, але і палітычным жэстам;
  • «Прага жыцця» (1956) – роля Ван Гога, за якую крытыкі называлі яго найлепшым акцёрскім пераўвасабленнем дзесяцігоддзя.

Чорны спіс і выбар, які ледзь не каштаваў кар’еры

У канцы 1940-х у Галівудзе разгарнулася сапраўднае паляванне на ведзьмаў. Камісія па расследаванні антыамерыканскай дзейнасці (КРАД) выклікала рэжысёраў, акцёраў і сцэнарыстаў на допыты – шукала «камуністаў». Дзесяць чалавек адмовіліся адказваць на пытанні і трапілі ў турму. Сярод іх – бліскучы сцэнарыст Долтан Трамба.

Пасля выхаду з турмы Трамба апынуўся ў «чорным спісе»: ніводная студыя не мела права наймаць яго адкрыта. Ён пісаў пад псеўданімамі. Два яго сцэнарыі атрымалі «Оскар» – але з чужымі імёнамі на канвертах. Адзін з іх – «Рымскія канікулы», быў прызнаны найлепшым сцэнарыем 1953 года, хаця імя сапраўднага аўтара свет не ведаў яшчэ некалькі дзесяцігоддзяў.

У 1959 годзе Кірк Дуглас наняў Трамба пісаць сцэнарый «Спартака» і заключыў кантракт на сапраўднае імя аўтара.

Калі фільм выйшаў у 1960 годзе, у тытрах стаяла: сцэнарый Далтона Трамба.

Дугласу адкрыта пагражалі, папярэджвалі, што гэта канец кар’еры, называлі «аматарам камуністаў».

Кірк не адступіў. І аказаўся правы: кінатэатры былі перапоўнены. Неўзабаве абраны прэзідэнт Джон Кенэдзі перасёк пікет пратэстоўцаў і публічна паглядзеў «Спартака» – фактычна падтрымаўшы рашэнне Дугласа.

Галівудскі чорны спіс пачаў рассыпацца. У 1991 годзе Гільдыя сцэнарыстаў узнагародзіла Дугласа спецыяльнай прэміяй менавіта за гэты ўчынак.

Нашчадкі Чавус у Галівудзе

Кірк Дуглас пражыў 103 гады і памёр 5 лютага 2020 года. Яго сын Майкл Дуглас – уладальнік двух «Оскараў» – таксама стаў адной з галоўных зорак сусветнага кіно.

Што вядома пра магілёўскую галіны сям’і Дугласаў:

  • агульны продак сям’і – Ісер з Чавус, які вазіў пасажыраў паміж Чавусамі і Магілёвам. У яго было дванаццаць сыноў, дзесяць з якіх з’ехалі за акіян;
  • у Магілёве да нядаўняга часу жыў дваюрадны сваяк Кірка – Міхаіл Даніловіч. Паводле яго слоў, бацька з дзяцінства казаў яму: гэта іграе сын або ўнук Хершэла;
  • Кірк Дуглас спрабаваў аднавіць сямейнае дрэва і адшукаў магілёўскую галіны сям’і, але сустрэчы перашкодзіла хвароба. Праз пасярэдніка ён перадаў Міхаілу Даніловічу сямейную фатаграфію;

Сям’я, якая ўцякла з Магілёўскай губерні ад пагромаў і галечы, дала свету акцёра, які трапіў у спіс найвялікшых зорак Галівуда. І які, у адрозненне ад многіх, не прамаўчаў, калі гэта было вельмі небяспечна і вельмі важна. Сын старызніка з Чавус сыграў Спартака. І сам быў ім у жыцці.

Фота з адкрытых крыніц.

Спікер парламента, лаўрэат прэміі і бунтар. Як Бабруйск аддаў сваіх людзей свету

Навіна ад

Бабруйск – другі па велічыні горад Магілёўскай вобласці – вядомы ў сусветнай культуры перш за ўсё дзякуючы Ільфу і Пятрову.

 

У “Залатым цяля” Бабруйск названы “цудоўным, высокакультурным месцам”. Гэта не толькі жарт. З Бабруйска выйшлі спікер ізраільскага парламента, лаўрэат дзяржаўнай прэміі і адзін з самых дзёрзкіх пісьменнікаў-эмігрантаў савецкай эпохі.

Бабруйск – гэта не толькі гума і Ільф з Пятровым

Бабруйск заўсёды быў горадам са сваім тварам, са сваім характарам. Другі па велічыні ў Магілёўскай вобласці, ён гістарычна быў густа населены яўрэямі, якія складалі большую частку гандлёвага і рамеснага класа. У канцы XIX – пачатку XX стагоддзя гэта быў жывы, шумны, культурны горад, адкуль людзі з’язджалі ў розныя куткі свету – і пакідалі там свой след.

Пакуль савецкая прапаганда дзесяцігоддзямі ўпісвала ў біяграфію Бабруйска шынны завод і ваенную крэпасць, сусветная гісторыя фіксавала зусім іншае: з гэтага горада выйшлі людзі, якія сталі часткай гісторыі Ізраіля, сусветнай літаратуры і кінематографа.

Магілёўская вобласць у цэлым мае багатую традыцыю людзей, чый маштаб праявіўся за межамі радзімы. Але Бабруйск – асаблівы выпадак. Тры зусім розныя лёсы, тры розныя эпохі, адзін горад.

Кадзіш Луз: ад балотаў Галілеі да крэсла спікера парламента

Кадзіш Луз (на фота ў цэнтры), пры нараджэнні Лазінскі, з’явіўся на свет 10 студзеня 1895 года ў Бабруйску – тады гэта была Мінская губерня Расійскай імперыі. Пачатковую адукацыю ён атрымаў у хедэры і бабруйскай гімназіі. Далей – Пецярбургскі ўніверсітэт, сацыяльныя навукі, Першая сусветная вайна, афіцэрскае званне пасля Лютаўскай рэвалюцыі.

Луз

У 1917 годзе Луз стаў адным з заснавальнікаў Усерасійскага саюза яўрэяў-ваяроў і далучыўся да руху “Ге-Халуц” – падрыхтоўцы маладых яўрэяў да пераезду ў Палестыну. У 1920 годзе з’ехаў у Эрец-Ісраэль. 

Першыя гады – цяжкая праца, асушэнне балотаў і пракладка дарог. А вось ключавыя вехі яго палітычнай кар’еры:

  • дэпутат Кнэсета ад Ізраільскай партыі працы з 1951 года;
  • міністр сельскай гаспадаркі ў 1955-1959 гадах;
  • спікер Кнэсета ў 1959-1969 гадах – другі па працягласці тэрмін у гісторыі парламента;
  • выканаўца абавязкаў прэзідэнта Ізраіля з 23 красавіка па 21 мая 1963 года;
  • ганаровы доктар філасофіі Яўрэйскага ўніверсітэта ў Іерусаліме;
  • Яго імем названы вуліцы ў Іерусаліме, Хайфе, Петах-Тыкве і іншых гарадах.

Ураджэнец Магілёўскай вобласці памёр у 1972 годзе ў сваім кібуцы Дганія-Бет – там, куды прыехаў паўстагоддзя таму асушаць балоты.

Давід Шымані: паэт, які пісаў на іўрыце пра бабруйскае дзяцінства

Давід Шымані (на фота ў цэнтры), народжаны Шымановіч, нарадзіўся ў 1886 годзе ў Бабруйску ў інтэлігентнай яўрэйскай сям’і, дзе любілі новую іўрыцкую і рускую літаратуру. 

Шымані

Дзяцінства прайшло ў тыповых дэкарацыях правінцыйнага горада Магілёўскай вобласці – хедэр, хатнія настаўнікі, размовы пра зямлю абяцаную.

У 1920 годзе праз Польшчу Шымані канчаткова перабраўся ў Эрец-Ісраэль. У Тэль-Авіве выкладаў Біблію і літаратуру ў гімназіі і пісаў вершы на іўрыце. Стаў адным з значных паэтаў краіны.

Вось некалькі фактаў пра яго жыццёвы шлях:

  1. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Ізраіля па літаратуры 1954 года – вышэйшай нацыянальнай узнагароды ў гэтай галіне.
  2. Перакладчык Лермантава на іўрыт – шматкроць і на працягу ўсяго жыцця.
  3. Уласныя вершы Давіда Шымані ў перакладзе на рускую выйшлі ў версіі Самуіла Маршака.

Такім быў паэт з Бабруйска – горада, які прынята лічыць правінцыйным і не асабліва літаратурным.

Эфраім Севела: сын палка, бунтар і летапісец Інваліднай вуліцы

Эфраім Севела, у савецкія гады вядомы як Яфім Драбкін, нарадзіўся 8 сакавіка 1928 года ў Бабруйску ў сям’і кадравага афіцэра. Бабруйск таго часу – гэта пах сасны і кропу, Інвалідная вуліца з каларытнымі жыхарамі, невялікія дамы ў садах. Севела запомніў гэты горад такім назаўсёды.

Севела

У пачатку Вялікай Айчыннай вайны дванаццацігадовы Яфім быў скінуты выбухной хваляй з платформы цягніка падчас бамбёжкі. Два гады бадзяўся. У 1943 годзе стаў “сынам палка” і дайшоў з арміяй да Германіі. Атрымаў медаль “За адвагу”.

Пасля вайны скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт, працаваў сцэнарыстам, здымаў камедыі і ваенныя карціны.

Рэзкі паварот адбыўся ў пачатку 1970-х: ён далучыўся да групы яўрэйскіх актывістаў, якія спрабавалі дамагчыся права на эміграцыю ў Ізраіль. Савецкая ўлада з такімі не цырымонілася – яго выслалі з краіны.

Галоўныя факты эмігранцкай біяграфіі Эфраіма Севелы:

  • па дарозе ў Ізраіль напісаў у Парыжы за два тыдні “Легенды Інваліднай вуліцы” – кнігу пра бабруйскае дзяцінства, якая адразу прынесла яму вядомасць;
  • удзельнічаў у вайне Суднага дня ў Ізраілі;
  • жыў у ЗША, Лондане, Заходнім Берліне, Парыжы – нідзе не затрымліваўся надоўга;
  • напісаў больш за дваццаць кніг: “Спыніце самалёт – я злезу”, “Моня Цацкес – сцяганосец”, “Мама”, “Папугай, які гаворыць на ідышы” і іншыя;
  • збор твораў ураджэнца Бабруйска выйшаў у шасці тамах, кнігі перакладзены на англійскую, французскую і нямецкую мовы;

У 1990 годзе Севела вярнуўся ў Расію, зняў некалькі фільмаў па ўласных сцэнарыях;

Памёр Эфраім Севела ў Маскве ў жніўні 2010 года. У 2016 годзе ў Бабруйску яму ўсталявалі помнік.

Бабруйск – гэта больш, чым смачны зефір

Тры чалавекі, тры лёсы, тры розныя дарогі з аднаго горада ў Магілёўскай вобласці. Кадзіш Луз стаў спікерам ізраільскага парламента і часовым кіраўніком дзяржавы. Давід Шымані атрымаў вышэйшую літаратурную прэмію Ізраіля. Эфраім Севела напісаў кнігі, якія чыталі на некалькіх мовах, і стаў голасам цэлага пакалення эмігрантаў.

Яны з’язджалі ў розны час і па розных прычынах. Луз – у пошуках новай радзімы. Шымані – за мовай і зямлёй абяцанай. Севела – пад канвоем савецкай улады. Але ўсе трое забралі з сабой Бабруйск – і пакінулі яго ў сусветнай гісторыі.

Магілёўская вобласць – не самы прагрэсіўны рэгіён Беларусі. Чаго толькі варты сумна вядомы выхадзец са Шклова. Але тое, што з Бабруйска выйшлі часовы прэзідэнт Ізраіля, лаўрэат дзяржаўнай прэміі і пісьменнік з шасцітомным зборам твораў – гэта факты, якія варта ведаць.

У кагосьці можа скласціся ўражанне, што толькі яўрэі праслаўлялі Магілёўскую вобласць. Гэта не так. Проста яны з’язджалі часцей за іншых. Магутная хваля эміграцыі 2020 года яшчэ не сказала свайго слова. “Філасофскія параходы”, адпраўленыя Лукашэнкам, яшчэ не дасягнулі сваёй гавані. Вельмі хутка мы пачнем пісаць пра новых магілёўцаў, якія змяняюць свет і пакідаюць свой след у гісторыі.

Фота з адкрытых крыніц.

Магілёвец, які напісаў гімн Амерыкі

Навіна ад

Хлопчык з Магілёўскай губерні стаў аўтарам песні «God Bless America» – неафіцыйнага гімна ЗША. Яго ведаюць як Ірвінга Берліна. Але пры нараджэнні яго звалі Ізраіль Бейлін.

Магілёў да гэтага часу не ўвекавечыў памяць свайго знакамітага ўраджэнца Берліна афіцыйна. Між тым гарады па ўсім свеце змагаюцца за права называцца яго Радзімай. Прычым Магілёўшчына мае на гэта найбольшыя падставы.

Магілёў ці не – пытанне адкрытае

Біяграфія Берліна пачынаецца з загадкі, якая не вырашана і па сённяшні час. У сваіх інтэрв’ю 1930-1940 гадоў Берлін распавядаў, што з’явіўся на свет у Магілёве.
Шэраг крыніц указвае на Талачын – тады гэта быў Аршанскі павет Магілёўскай губерні. Бацька Ізраіля, Майсей Бейлін, быў кантарам мясцовай сінагогі.
Заблытаў сітуацыю сам кампазітар: калі Стывен Спілберг у 1980-х гадах задумаў здымаць фільм пра Берліна і сустракаўся з ім з гэтай нагоды, той распавёў, што на самай справе родам з Табольска.
Цюменскія сайты неадкладна запісалі яго ў свае землякі. Магілёўская версія, зрэшты, устойлівая: сам Берлін прытрымліваўся яе большую частку жыцця.
І гэта дае Магілёўшчыне поўнае права лічыць яго сваім.
Так ці інакш, карані сям’і Бейліных – у Магілёўскай губерні. Тут нарадзіліся яго бацькі, тут прайшлі першыя гады будучага кампазітара. Магілёў тады быў адным з найбуйнейшых гарадоў рысы аселасці – прасторы, за межы якой яўрэям Расійскай імперыі выязджаць не дазвалялася. Яўрэйскае жыццё кіпела тут на працягу стагоддзяў: сінагогі, рамесныя кварталы, гандлёвыя рады.
Сям’я кантара Бейліна была часткай гэтага свету – сціплай, але жывой яго часцінкай.
Магілёў даў Амерыцы не толькі Ірвінга Берліна. З беларускіх губерняў выйшлі дзясяткі людзей, якія пакінулі след у сусветнай культуры і навуцы. Але Берлін – выпадак асаблівы: хлопчык, які з’ехаў пяцігадовым, не ведаў англійскай мовы, без адукацыі і сродкаў, здолеў стаць голасам цэлай нацыі. Голасам, які гучыць да гэтага часу.

З Магілёва – у Ніжні Іст-Сайд

14 верасня 1893 года сям’я прыбыла ў Нью-Ёрк. Бейліны пасяліліся на Манхэтэне, у раёне Ніжняга Іст-Сайда, у паўпадвальнай кватэры без вокнаў, з халоднай вадой. Тыповы лёс яўрэйскай сям’і з рысы аселасці – такіх у гэтым квартале былі тысячы.
Неўзабаве памёр бацька. Ізраіль пайшоў працаваць:

  • разносіў газеты;
  • спяваў на вуліцах за грошы;
  • працаваў спяваючым афіцыянтам у кавярні.

Па замове гаспадара кавярні ён напісаў сваю першую песню – «Мэры з сонечнай Італіі». Берліну заплацілі за яе 37 цэнтаў. Ён так і не навучыўся чытаць і пісаць ноты, у школе скончыў толькі два класы – але гэта не перашкодзіла яму стаць самым вядомым песенным кампазітарам у гісторыі Амерыкі.

Як Бейлін стаў Берлінам

У 1907 годзе Ірвінг звярнуўся ў друкарню для друку сваёй песні. Наборшчык дапусціў памылку: замест Бейлін напісаў Берлін. Так і прыжылася прозвішча-псеўданім. Адкуль узялося імя Ірвінг замест Ізраіля – гісторыя маўчыць.
Кара’ера Берліна – гэта ланцужок хітоў, расцягнуты на паўстагоддзя:

  • 1911 – «Alexander’s Ragtime Band» – першы сусветны хіт, які перавярнуў папулярную музыку;
  • 1917 – «God Bless America» – песня, якая стала неафіцыйным гімнам ЗША;
  • 1926 – «Blue Skies» – адна з самых выканальных песень XX стагоддзя;
  • 1942 – «White Christmas» у выкананні Бінга Кросбі – самая прадаваная пласцінка ў гісторыі.

За сваё жыццё ён напісаў больш за 900 песень, 19 мюзіклаў і музыку да 18 кінафільмаў. Амерыканскі кампазітар-песеннік Джэром Керн лічыў: «Гаварыць пра месца Ірвінга Берліна ў гісторыі амерыканскай музыкі немагчыма, бо ён сам – гэта гісторыя».

Развітальны акорд

Берлін памёр у сне 22 верасня 1989 года. Яму быў 101 год. На пахавальнай цырымоніі ў Бостане прэзідэнт Джордж Буш-старэйшы ўзначаліў жалобную калону, якая спявала «God Bless America», а затым выступіў з прамовай, у якой назваў Берліна «легендарным чалавекам, чые словы і музыка будуць дапамагаць разуменню гісторыі нашага народа».
Хлопчык з Магілёўскай губерні, які не ўмеў чытаць ноты і скончыў два класы школы, быў удастоены прэзідэнцкага пахавання. Уся Амерыка спявала яго песню.

Фота з адкрытых крыніц

Сказ пра тое, як у Чавусах печ рамантавалі і кралі металалом

Навіна ад

Пераказ міліцэйскага пратакола чавуская “раёнка” ператварыла ў займальны дэтэктыў. Як казаў класік, змяркалася…

Сутнасць справы простая, як веласіпедная спіца. Жыхарка Чавус скарысталася тым, што сусед выкарыстоўваў дом пад дачу і доўгі час там не з’яўляўся.

Суседка са сваім знаёмым вывезлі з чужога прысядзібнага ўчастка металалом і здалі яго ў прыёмны пункт. Выручылі ўсяго сто рублёў. Штраф – 30 базавых велічынь.

Пры гэтым памочнік злодзейкі не ведаў пра тое, што яго ўцягнулі ў цёмную гісторыю.

Аднак журналісты Чавус, распавядаючы гэтую гісторыю, пачалі танцаваць, як кажуць, ад печкі. У літаральным сэнсе.

Высветлілася, што “раней 49-гадовы жыхар Чэрыкава выконваў работы па рамонце печы ў доме жанчыны. У адзін з дзён, падымаючыся на дах, каб дапамагчы знаёмаму з рамонтам, жанчына звярнула ўвагу на кучу металалому на ўчастку суседа. Спакуса аказалася занадта вялікай”.

Далей, як водзіцца, супрацьпраўныя дзеянні, экспертыза і суд.

Застаецца адкрытым пытанне: якім бокам да ўсёй гэтай справы няшчасны 49-гадовы печнік? Нам разабрацца не ўдалося. Можа чытачы паспрабуюць?

Фота ілюстрацыйнага характару з адкрытых крыніц.

Вы там пацішэй, я ўсё ж генерал. Гісторыя магілёўца Барыса Казановіча

Навіна ад

Лёс выпускніка магілёўскай гімназіі Барыса Ільіча Казановіча, які памёр у эміграцыі – яскравы прыклад таго, як захапіўшыя ўладу бандыты пазбаўляюцца ад сумленных і прынцыповых людзей.

Імя магілёўца Барыса Ільіча Казановіча вядома перш за ўсё даследчыкам грамадзянскай вайны, аднак яго біяграфія выходзіць далёка за межы ваеннай службы.

Казановіч паходзіў са старога гарадскога роду і апынуўся сярод тых, чый лёс вызначылі рэвалюцыя і наступная эміграцыя. 

Яго жыццёвы шлях дазваляе ўбачыць, як буйныя гістарычныя падзеі змянялі лёсы канкрэтных людзей.

Барыс Казановіч нарадзіўся ў Магілёве ў 1871 годзе ў сям’і патомных дваран Магілёўскай губерні.

Яго род меў глыбокія карані і не раз удзельнічаў у вырашэнні лёсу горада. Сярод продкаў Барыса Ільіча згадваецца магілёўскі войт Пётр Казановіч, звязаны з падзеямі XVII стагоддзя і паўстаннем 1661 года.

Бліскучы афіцэр

Магілёў канца XIX стагоддзя быў буйным губернскім цэнтрам, дзе фарміравалася мясцовая эліта, і менавіта ў гэтым асяроддзі вырас Казановіч.

Ён атрымаў класічную адукацыю, скончыў Магілёўскую гімназію і выбраў ваенную кар’еру.

У 1892 годзе Казановіч скончыў Маскоўскае пяхотнае юнкерскае вучылішча і накіраваўся ў Туркестан.

Служба ў Сярэдняй Азіі аказалася для падпаручніка Барыса Казановіча важным этапам – у Кашгары ён пазнаёміўся з будучым генералам Лаўрам Карнілавым, які пасля стане адной з ключавых фігур Белага руху.

У 1899 годзе Казановіч скончыў Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага штаба, быў выраблены ў штабс-капітаны “за выдатныя поспехі ў навуках” і прылічаны да Генеральнага штаба.

Такім чынам ужо да пачатку XX стагоддзя наш зямляк уваходзіў у лік найбольш падрыхтаваных афіцэраў імперыі.

Войны імперыі

Барыс Казановіч прымаў удзел у руска-японскай вайне, дзе быў узнагароджаны шэрагам ордэнаў за баявыя адрозненні. У 1905 годзе ён атрымаў званне падпалкоўніка і працягнуў службу ў штабах розных ваенных акругаў.

У 1909 годзе ён быў выраблены ў палкоўнікі, а ў 1912 годзе прызначаны начальнікам штаба пяхотнай дывізіі. Ужо праз год ён узначаліў штаб дывізіі, з якой уступіў у Першую сусветную вайну.

У жніўні 1914 года Барыс Казановіч быў узнагароджаны Георгіеўскай зброяй. У 1916 годзе яго вырабілі ў генерал-маёры, а ў 1917 годзе прызначылі камандуючым 6-й Сібірскай стралковай дывізіяй.

Адзін з лідараў Белага руху

Пасля падзей 1917 года Казановіч апынуўся сярод тых, хто па цалкам зразумелых прычынах не прыняў бальшавіцкую ўладу.

У снежні 1917 года Барыс Ільіч уступіў у Добраахвотніцкую армію. Ён удзельнічаў у Першым Кубанскім паходзе – адным з ключавых і найбольш цяжкіх эпізодаў грамадзянскай вайны. Падчас баёў пад Екацярынодарам Казановіч быў цяжка паранены.

Адным з найбольш незвычайных эпізодаў яго біяграфіі стала паездка ў Маскву ў 1918 годзе. Ён быў накіраваны туды з місіяй, звязанай з фінансаваннем Добраахвотніцкай арміі. Тады горад ужо знаходзіўся пад кантролем бальшавікоў.

Пазней Казановіч апісаў гэты эпізод у сваіх успамінах ” Поездка из Добровольческой армии в Красную Москву”. 

Гэты тэкст лічыцца важнай крыніцай па гісторыі ранняга перыяду грамадзянскай вайны і неаднаразова цытуецца даследчыкамі.

У кантэксце Белага руху фігура Казановіча ўпісваецца ў больш шырокае кола афіцэраў, якія апынуліся ў Добраахвотніцкай арміі ў першыя месяцы яе існавання. У яе ўваходзілі кадравыя афіцэры, якія прайшлі Першую сусветную вайну, для якіх удзел у Белым руху быў працягам службы.

За час супрацьстаяння з бальшавікамі Барыс Казановіч:

  • камандаваў войскамі Закаспійскай вобласці;
  • арганізоўваў эвакуацыю войскаў праз Краснаводск у Дагестан;
  • удзельнічаў у Кубанскім дэсанце арміі Пятра Урангеля.

Пералік баявых узнагарод генерала Казановіча зойме цэлую старонку, аднак пра яго адвагу лепш за ўсё сведчыць адзін выпадак падчас Першага Кубанскага або Ледзянога паходу.

Барысу Ільічу давялося ўдзельнічаць у баях нароўні з салдатамі і наступаць у ланцугах. Аднойчы, не ведаючы, што гэта генерал, яго нават аблаялі за тое, што ён застаўся наперадзе ланцуга. На гэта Казановіч адказаў: вы там пацішэй, я ўсё ж генерал. Пасля гэтага ланцуг выраўняўся па ім.

Казановіч у эміграцыі

Пасля паражэння Белага руху Казановіч апынуўся ў эміграцыі. Як і многія афіцэры і прадстаўнікі старой эліты, ён не мог вярнуцца на радзіму.

Барыс Ільіч пасяліўся ў Югаславіі – спачатку ў Мурска-Собоце, затым у Бялградзе і Панчава.

У гэтай краіне сфарміравалася значная эмігранцкая супольнасць, у якую ўваходзілі былыя ваенныя і прадстаўнікі інтэлігенцыі.

У эміграцыі Казановіч працягваў падтрымліваць сувязі з іншымі ўдзельнікамі Белага руху, узначальваў Саюз удзельнікаў Першага Кубанскага паходу і Таварыства афіцэраў Генеральнага штаба ў Югаславіі.

У 1931 годзе ён быў абраны старшынёй Таварыства вывучэння грамадзянскай вайны. Барыс Ільіч памёр у 1943 годзе ў Панчава і быў пахаваны на Новых могілках у Бялградзе.

У яго быў сын Міхаіл Барысавіч Казановіч, які памёр у 1996 годзе, і дачка. Нашчадкі генерала засталіся жыць за мяжой.

Біяграфія Казановіча паказвае лёс цэлага пакалення, якое прайшло праз войны, рэвалюцыю і выгнанне. Ураджэнец Магілёва, ён стаў удзельнікам ключавых падзей XX стагоддзя і стаў яшчэ адной падставай для магілёўцаў ганарыцца сваім горадам.

Фота з адкрытых крыніц