Магілёўскі бард Аляксандр Баль, які цяпер жыве ў эміграцыі, распавёў як у замежжы яго параўноўваюць з сусветнымі зоркамі эстрады.
“Нярэдка людзі, якія ўбачылі мяне ўпершыню, пачынаюць параўноўваць з рознымі артыстамі і акцёрамі. Нават з замежнымі зоркамі. Гэта пацешна і стала ўжо звыклым. Пад’язджаю неяк да памежнага паста, а памежніца выскоквае са сваёй будкі са словамі: “А мне так вы на Талькова падобны!”. Або ў Ерэване раптам чую – “Роберт Дэ Ніра – адзін твар!”. 30 гадоў таму пару разоў мастакі запрашалі нават пазіраваць у ролі Хрыста”, – падзяліўся магілёвец 13 траўня 2026 года на сваёй старонцы ў Фэйсбуку.
Паводле Баля, акурат учора прыйшоў абагульняючы каментар пад відэа з яго песняй “Халасцяцкі сум” – “Мэл Гібсан ў вобразе М. Баярскага выконвае песню БГ”.
Выканаўца ўласных песень Аляксандр Баль з’ехаў з Магілёва летам 2023 года. “Я зрабіў гэта, і добра, што з’ехаў. З’ехаў з дзіўнай краіны і радуюся гэтаму з кожным днём усё больш. Да таго ж мне нярэдка так і пішуць адмарожаныя “лукашысцкія “Ябацькі”, маўляў, добра, што ад іх з’ехаў! Сапраўды, добра”, – адзначае магілёўскі бард, які цяпер гастралюе са сваімі канцэртамі па Еўропе.
Эміграцыя прывяла да дзеда: жыхар Магілёўшчыны знайшоў месца гібелі чырвонаармейца на Одэры.
Адзін з жыхароў Магілёўскай вобласці, які вымушана пакінуў Беларусь і асеў у Польшчы, распавёў нашаму парталу гісторыю, якая не адпускае яго з таго часу, як ён апынуўся за мяжой. Дзмітрый свайго прозвішча не называе – прычыны тыя ж, што і ў большасці нашых суразмоўцаў.
Апынуўшыся ў эміграцыі, ён нечакана для сябе атрымаў тое, чаго ніколі не меў дома – час і магчымасць спакойна займацца сямейнай памяццю. Зайшоў на партал “Памяць народа”, увёў імя дзеда – і знайшоў яго.
Чырвонаармеец, радавы, прызваны ў студзені сорак пятага. Загінуў дваццаць другога красавіка сорак пятага – за два тыдні да канца вайны. На Одэры, каля Грайфенхагена, горада, які сёння называецца Грыфіна.
– Кароткі і сумны ваенны лёс – кажа наш суразмоўца – Дата прызыву – шостае студзеня. Дата гібелі – дваццаць другое красавіка. Тры з паловай месяцы. Ён нават не паспеў толкам паваяваць.
Красавік сорак пятага на Одэры – гэта была сапраўдная мясарубка. Савецкія войскі фарсіравалі раку пад агнём, немцы трымаліся насмерць, страты былі жахлівыя. Одэрскі плацдарм стаў адной з самых крывавых старонак апошніх месяцаў вайны. Дзед загінуў менавіта ў гэтыя дні.
Ён пайшоў на фронт, пакінуўшы траіх дзяцей. Чацвёртае дзіця – мама нашага суразмоўцы – нарадзілася ўжо пасля яго гібелі. Яна ніколі не бачыла бацьку.
Вёска, дзе жыла сям’я, сёння не існуе – адна з тысяч беларускіх вёсак, зніклых за трыццаць гадоў клопату Лукашэнкі пра беларускае сяло.
Дакументы з архіва далі дакладны адрас першапачатковага пахавання: паўднёвая прыстань ракі, на ўсход ад Одэра, каля трох домікаў.
Наш суразмоўца жыве ў Польшчы – і Грыфіна цяпер зусім не далёка. Дабрацца да месца гібелі дзеда стала рэальным упершыню ў жыцці.
– Я хачу прыехаць туды і пагаварыць з ім. – падкрэслівае Дзмітрый – Расказаць, як усё склалася. Што чацвёра яго дзяцей ужо памерлі – усе пражылі доўгае жыццё, паспелі састарэць. Дасягнулі сталага ўзросту трое ўнукаў і дзве ўнучкі. Падрастаюць чацвёра праўнукаў.
Ён пайшоў у студзені сорак пятага з вёскі, якой больш няма – і не ведае нічога з таго, што было потым. Як пакутавала яго жонка, выхоўваючы чацвярых дзяцей, як дарослыя ўнукі сустракаліся ў тым месцы, дзе стаяў дом дзеда.
Магчымасць пабываць на месцы гібелі сваяка з’явілася ў яго толькі дзякуючы вымушанай эміграцыі. Дома такой магчымасці не было.
Свой аповед Дзмітрый заканчвае разважаннем:
– Пасля таго, як даведаўся, што магу пабываць у такім знакавым для маёй сям’і месцы, зразумеў тое, што было відавочна заўсёды: вайну выйграў не Сталін. Яе выйграў мой дзед. Мільёны такіх дзядоў, чые магілы сёння раскіданыя па ўсёй Еўропе…
Калі сям’я Коганаў пакідала Бабруйск у 1989 годзе, у іх было 90 долараў, два чамаданы і ніякага ведання англійскай мовы. Сёння іх сын Руслан – адзін з найбагацейшых прадпрымальнікаў Аўстраліі са станам звыш 500 мільёнаў аўстралійскіх долараў. Гісторыя пра тое, што дае эміграцыя тым, хто не баіцца пачаць з нуля.
Магілёўшчына, якую яны пакінулі
Руслан Коган нарадзіўся ў лістападзе 1982 года ў Бабруйску. Паводле яго ўласных слоў, жыццё было афарбавана ў адзін і той жа шэры колер.
Гэта была тыповая карціна для магілёўскага рэгіёна таго часу – прадказальнага, без гарызонтаў.
Бацькі Руслана – абодва з універсітэцкай адукацыяй, абодва прафесіяналы. Калі ім было крыху за трыццаць, яны прынялі рашэнне, якое здавалася вар’яцкім: кінуць працу, кватэру, маёмасць і з’ехаць у Аўстралію. Не дзеля сябе – дзеля дзяцей. Руслана і яго сястры Святланы. У чэрвені 1989 года сям’я Коганаў назаўсёды пакінула Магілёўшчыну.
Гэты выбар – з’ехаць, не маючы нічога, акрамя адукацыі і волі – родніць іх з дзясяткамі тысяч іншых сем’яў з Магілёўскай вобласці, якія ў розныя эпохі рабілі тое ж самае. Спачатку ўцякалі ад пагромаў, іншыя – ад савецкага “шчасця”, трэція – проста ў пошуках нармальнага жыцця для сваіх дзяцей.
Старт з нуля: Мельбурн, 90 долараў і ніякай англійскай мовы
Сям’я прыбыла ў Мельбурн з 90 доларамі ў кішэні. Маці Руслана на першым бацькоўскім сходзе не магла гаварыць па-англійску і карысталася паслугамі перакладчыка.
Гэта была стандартная гісторыя эмігранта – разгубленасць, чужая мова, чужыя правілы. І велізарнае жаданне даць дзецям тое, чаго не было на Магілёўшчыне.
Руслану тады было шэсць з паловай гадоў. Ён рос, вучыўся, асвойваў англійскую. Паступіў ва ўніверсітэт і некаторы час працаваў кансультантам у буйной кампаніі Accenture. Але праца па найме яго не задавальняла – ён думаў пра ўласную справу.
Тэлевізар, які змяніў усё
Гісторыя кампаніі Kogan.com пачынаецца амаль анекдатычна. Студэнт з Мельбурна хацеў купіць тэлевізар, але не мог дазволіць сабе заплаціць 5000 долараў. Тады ён знайшоў карэйскага вытворцу і напісаў яму: маўляў, хачу адкрыць бізнес у Аўстраліі, дашліце ўзор.
Вытворца адказаў: бярыце адразу 100 000 штук па 1000 долараў. Руслан зразумеў, што перад ім залатая жыла. Дамовіўся на першую партыю ў тысячу адзінак – і пачаў прадаваць.
Так у 2006 годзе з’явіўся Kogan.com – інтэрнэт-крама без рознічных кропак, без лішніх пасярэднікаў, з мінімальнай нацэнкай. Бізнес-мадэль, якая ў Аўстраліі тады была навінкай. Вынікі гавораць самі за сябе:
3 мільёны аўстралійскіх долараў выручкі на трэці год працы;
22 мільёны – на пяты год;
больш за 200 мільёнаў – на сёмы год;
да 30 гадоў Руслан Коган стаў самым багатым маладым чалавекам Аўстраліі;
у 2020 годзе яго стан ацэньваўся ў 575 мільёнаў аўстралійскіх долараў.
Неўзабаве Kogan.com выйшаў на біржу, пашырыўся ў Новую Зеландыю і Вялікабрытанію. Сёння на сайце больш за 70 тысяч тавараў, а штодзённыя продажы перавышаюць мільён аўстралійскіх долараў. Ураджэнец Магілёўскай вобласці пабудаваў адну з найбуйнейшых анлайн-гандлёвых платформаў цэлага кантынента.
Магілёўшчына як кропка адліку
Руслан Коган не хавае сваіх каранёў. У інтэрв’ю ён гаворыць пра Бабруйск, пра савецкае дзяцінства і постсавецкую юнацкасць, пра тое, што дала яму Магілёўшчына – і чаго яна не магла даць. Паводле яго слоў, менавіта кантраст паміж шэрым жыццём і магчымасцямі свабоднага рынку сфармаваў яго прадпрымальніцкі характар. Ён бачыў, як гэта – жыць у сістэме без канкурэнцыі і выбару. І вырашыў будаваць прама супрацьлеглае.
Гісторыя сям’і Коганаў упісваецца ў доўгі шэраг гісторый выхадцаў з Магілёва і Магілёўскай вобласці, якія дабіліся сусветнага прызнання.
Кірк Дуглас – сын чаускіх эмігрантаў – стаў легендай Галівуда. Выхадцы з Бабруйска ў розныя эпохі станавіліся спікерамі парламентаў і лаўрэатамі дзяржаўных прэмій. Руслан Коган працягвае гэтую традыцыю – ужо ў XXI стагоддзі і ў лічбавай эканоміцы.
Што аб’ядноўвае ўсе гісторыі поспеху з Магілёўшчыны
Гісторыі магілёўскіх эмігрантаў розных эпох аб’ядноўвае некалькі рыс:
з’язджалі без грошай і сувязяў, але з адукацыяй і гатоўнасцю працаваць;
першае пакаленне выжывала – другое будавала;
поспех прыходзіў там, дзе дзяржава не замінала, а дапамагала;
ніхто з іх не вярнуўся – і ніхто не забыў, адкуль родам.
Руслан Коган – наглядны прыклад таго, што дае свабода прадпрымальніцтва чалавеку, які мае жаданне добра працаваць і годна жыць.
На Магілёўшчыне яго бацька, інжынер з дыпломам, атрымліваў мізэрныя грошы. У Аўстраліі яго сын таго ж інжынера стаў мультимільянерам і піянерам анлайн-гандлю цэлага кантынента.
Сёння з Магілёва і Магілёўскай вобласці зноў з’язджаюць людзі – пасля 2020 года хваля эміграцыі стала найбуйнейшай у гісторыі Беларусі.
Сярод іх – прадпрымальнікі, спецыялісты, людзі з амбіцыямі і ідэямі. Гісторыя Коганаў паказвае: стартаваць з нуля ў чужой краіне – рэальна.
Пытанне толькі ў тым, калі беларусы атрымаюць шанец на самарэалізацыю не за трыма акіянамі, а ў сябе дома.
Магілёвец, які ўдзельнічаў у пратэстах 2020 года, пакінуў Беларусь разам з сям’ёй і сёння жыве ў Польшчы пад міжнароднай абаронай. Імя і горад ён не называе – супрацоўнікі КДБ і міліцыі дагэтуль прыходзяць да яго бацькоў у Магілёве.
Наш герой проста аказаўся больш абачлівым за многіх. У 2020 годзе, калі хваля пратэстаў пракацілася па Беларусі, гэты магілёвец выйшаў на вуліцу разам з сотнямі тысяч іншых. Але ў адрозненне ад многіх – хутка пралічыў наступствы.
Пакуль іншыя чакалі і спадзяваліся, ён дзейнічаў: за кароткі час прадаў бізнес, пазбавіўся кватэры, сабраў жонку, двух дзяцей – і з’ехаў.
Сёння сям’я жыве ў польскім горадзе, назву якога ён наўмысна не раскрывае. Статус міжнароднай абароны дае прававую аснову для легальнага знаходжання ў Польшчы. Гэта не турыстычная віза і не часовы дазвол – гэта паўнавартасная абарона, якую дзяржава дае людзям, што не могуць вярнуцца ў Беларусь без рызыкі для жыцця і свабоды.
У Польшчы магілёвец адкрыў невялікую кавярню. Сваімі сіламі з нуля было б складана, але дапамагла дзяржава.
ZPP Belarus Business Center і іншыя праграмы падтрымкі беларускіх прадпрымальнікаў у Польшчы рэальна працуюць, і ён скарыстаўся гэтай магчымасцю. Багачом сябе не лічыць, але і пра патрэбу не ведае: кавярня прыносіць стабільны даход, сям’я ўладкаваная, дзеці ходзяць у школу.
Галоўнае, што ён адзначае ў новым жыцці – стаўленне да прыватнага бізнесу. Розніца прынцыповая:
у Польшчы прыватных прадпрымальнікаў паважаюць – дзяржава стварае ўмовы, а не замінае;
у Беларусі ўлады малы бізнес ніколі асабліва не любілі – гэта сістэмная праблема, не выпадковасць;
ціску з боку дзяржавы няма – ніякіх праверак “па званку”, ніякіх папярэджанняў, што пераходзяць у пагрозы;
кафэ працуе па зразумелых правілах – і гэта само па сабе шмат каштуе.
Пра вяртанне ў Магілёў гаворкі няма – ні цяпер, ні пасля магчымых змен у Беларусі.
Нават калі палітычная сітуацыя зменіцца, стаўленне дзяржавы да прыватнага прадпрымальніцтва хутка не памяняецца. У гэта наш суразмоўца не верыць.
І ў яго ёсць падставы для такога скептыцызму – выкараніць лукашэнкаўскі “савок” хутка не атрымаецца.
Тым часам мінулае не адпускае. КДБ і міліцыя перыядычна прыходзяць да яго бацькоў у Магілёве. Што шукаюць і чаго дамагаюцца – зразумела. Падтрымліваюць атмасферу страху – апошняй апоры старога на дыктатарскім троне.
Такіх гісторый сярод магілёўцаў нямала. Пасля 2020 года Беларусь перажыла найбуйнейшы зыход у сваёй суверэннай гісторыі. Па розных ацэнках, краіну пакінулі ад 500 да 600 тысяч чалавек. Сярод іх – прадпрымальнікі, якія не сталі чакаць, пакуль за імі прыйдуць. Яны проста паспелі. Ім пашанцавала.
Міжнародны дзень вызвалення вязняў канцэнтрацыйных лагераў (International Day for the Liberation of Concentration Camp Prisoners).
Уведзены паводле рашэння ААН у памяць пра міжнароднае паўстанне вязняў канцэнтрацыйнага лагера “Бухенвальд”.
Падчас Другой сусветнай вайны на тэрыторыі Нямеччыны і акупаваных ёй краінах было больш за 14 000 канцлагераў. Праз іх прайшло звыш 20 мільёнаў чалавек.
На тэрыторыі Беларусі ў 1944 годзе налічвалася больш за 260 канцлагераў. Самыя вялікія знаходзіліся ў Мінску, Гомелі, Бабруйску і Полацку. У іх было знішчана звыш 1,5 мільёна чалавек.
Сусветны дзень барацьбы з хваробай Паркінсана (World Parkinson’s Day).
Устаноўлены Сусветнай арганізацыяй аховы здароўя.
Паркінсан – адно з самых жахлівых прозвішчаў, якое можна пачуць у кабінеце неўролага. Яго насіў ангельскі лекар, які падрабязна апісаў загадкавую хваробу. У дзень нараджэння Джэймса Паркінсана ўстаноўлены гэты Сусветны дзень.
Сусветным сімвалам хваробы стаў Чырвоны цюльпан. Справа ў тым, што ў 1980 годзе галандскі садоўнік Ван дэр Веральд, які пакутаваў на хваробу Паркінсана, вывеў новы эфектны гатунак цюльпана ў чырвона-белых танах і назваў яго «Цюльпан доктара Паркінсана».
Хвароба ўзнікае з-за парушэння выпрацоўкі дофаміна – аднаго з нейрамедыятараў (рэчываў, якія служаць для перадачы імпульсаў у галаўным мозгу). Гэта вядзе да парушэння функцый клетак у аддзелах мозгу, якія адказваюць за рухі чалавека. З-за гэтага парушаецца рэгуляцыя рухаў і тонус, што выяўляецца характэрным трэмарам (дрыготкай), агульнай скаванасцю і парушэннем паставы і рухаў.
1927 год. Прынята Канстытуцыя БССР – другая з чатырох.
Першая канстытуцыя БССР была прынята ў 1919 годзе, трэцяя і чацвёртая – у 1937 і 1978 гадах.
Канстытуцыя развіла агульныя палажэнні Канстытуцыі 1919 года, разам з гэтым яна ўтрымлівала шэраг нормаў простай дзейнасці. Было прызнана за ўсімі грамадзянамі права карыстання роднай мовай, нацыянальным меншасцям забяспечвалася рэальнае права адукацыі ў школе на роднай мове, усталёўвалася поўнае раўнапраўе беларускай, польскай, яўрэйскай (ідыш) і рускай моў.
На тэрыторыі ВКЛ Статуты 1529, 1566, 1588 гадоў фактычна з’яўляліся канстытуцыяй і на большай частцы Вялікага Княства Літоўскага Статут меў юрыдычную сілу да 1831 года, а ў Гродзенскай, Мінскай i Вiленскай губернях Расійскай імперыі – да 1840 года.
Акрамя таго, 3 мая 1791 года Вялікі сойм прыняў першую канстытуцыю ў Еўропе.
Ян Матэйка, Канстытуцыя 3 мая. 1891 год
1936 год. Нарадзілася Івонка Сурвіла (Шыманец).
Беларуская грамадска-палітычная дзеячка ў эміграцыі, мовазнавец, мастак, старшыня (з 1997) Рады Беларускай Народнай Рэспублікі.
На эміграцыі з 1944 года – Данія, Францыя, Іспанія, Канада.
Скончыла філалагічны факультэт Сарбоны. Працавала ў Беларускай рэдакцыі Іспанскага нацыянальнага радыё, выкладала французскую мову ў школах Іспаніі, была перакладчыцай у Канадскім федэральным бюро перакладаў.
У Канадзе ўзначальвала Беларускі інстытут навукі і мастацтва, Каардынацыйны камітэт беларусаў Канады, уваходзіла ў склад праўлення Канадскай этнакультурнай рады, сузаснавальніца «Канадскага фонда дапамогі ахвярам Чарнобыля ў Беларусі».
Удзельнічала ў мастацкіх выстаўках як жывапісец.
1937 год. У магілёўскай псіхлячэбніцы загінуў Цішка Гартны (Зміцер Жылуновіч, 1887–1937).
Беларускі грамадскі і дзяржаўны дзеяч, кіраўнік ураду ССРБ (1919), пісьменнік, паэт, перакладчык, Акадэмік АН БССР.
Удзельнік рэвалюцыйных падзей 1905–1907 гадоў, культурна-выдавецкай суполкі «Знание» у Пецярбургу.
Быў сакратаром Беларускага нацыянальнага камісарыята (1918), рэдактарам бальшавіцкіх газет «Дзянніца»,«Савецкая Беларусь», аўтарам маніфеста аб утварэнні Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь. Першы кіраўнік БССР (1 студзеня – 3 лютага 1919), удзельнік грамадзянскай вайны.
Узначальваў Дзяржвыдавецтва, выдавецтва «Адраджэнне», Цэнтральны архіў БССР, працаваў намеснікам наркама асветы і старшынёй Галоўмастацтва БССР, членам прэзідыума Інбелкульта, рэдактарам часопіса «Полымя», у Інстытуце гісторыі Акадэміі навук.
У 1922 годзе пры наведванні Берліна наладзіў там выданне беларускіх падручнікаў і мастацкіх кніг. Удзельнік Другой Усебеларускай канферэнцыі (1925 год, Берлін). У 1927 годзе разам з Купалам, Чаротам і Зарэцкім наведаў Польшчу і Чэхію, выступіў перад беларусамі Варшавы.
Выключаны з ВКП(б) у студзені 1931 года «за сувязь з <…> нацдэмаўскімі і фашысцкімі элементамі». Арыштаваны ў 1936 годзе, у красавіку 1937 пераведзены ў Магілёўскую псіхіятрычную лячэбніцу.
Пахаваны на ўскрайку Пячэрскага лесапарку ў Магілёве. Тут яму пастаўлены сціплы помнік (1989).
1951 год.Нарадзіўся архіепіскап Магілёўскі і Мсціслаўскі (з 2002 года) Сафроній (Юшчук).
Скончыў Ленінградскую духоўную акадэмію. У 1987 годзе пастрыжаны ў манахі ў Жыровіцкім манастыры.
Служыў пры Жыровіцкім, Лядзенскім манастырах.
У 2000 годзе стаў біскупам Брэсцкім і Кобрынскім, у 2002 годзе – біскупам Магілёўскім і Мсціслаўскім.
23 жніўня 2009 года на біскупа Сафронія быў учынены напад перад пачаткам літургіі ў кафедральным саборы ў імя Трох Свяціцеляў у Магілёве.
1 лютага 2018 года ўзведзены ў сан арцыбіскупа.
1963 год. Нарадзіўся Ігар Басінскі.
Беларускі спартсмен па стральбе з пісталета. Заслужаны майстар спорту СССР.
Уладальнік Кубка свету, шматразовы чэмпіён свету, чэмпіён і прызёр чэмпіянатаў Еўропы, СССР і Беларусі ў асабістым і камандным заліках, бронзавы прызёр у складзе зборнай СССР на Алімпіядзе-88 у Сеуле, сярэбраны прызёр алімпіяды-96 у Атланце, сярэбраны і бронзавы – алімпіяды 2000 года ў Сіднеі.
Лепшы спартсмен БССР 1986 і 1987, Беларусі ў 2000 годзе.
1968 год. У Магілёве нарадзіўся Андрэй Мельнікаў (1968–1988).
Герой Савецкага Саюза, гвардыі радавы 9-й парашутна-дэсантнай роты 345 палка. Загінуў у Афганістане ў баі на «вышыні 3234» у правінцыі Хост.
Да арміі працаваў трактарыстам у саўгасе “Дняпроўскі”.
Удзельнічаў у шасці баявых аперацыях у Афганістане.
У Магілёве яго імем названа вуліца, СШ №28, у музеі вайсковай часці экспануецца яго кулямёт. На магіле на Польскіх могілках усталяваны помнік з бронзавым бюстам.
Мельнікаў стаў прататыпам аднаго з галоўных герояў фільма “9-я рота”.
1986 год. Памёр Міхаіл Ганчарык (1899–1986).
Беларускі навуковец у галіне фізіялогіі раслін і фотасінтэзу, пісьменнік. Доктар біялагічных навук, прафесар, член-карэспандэнт АН БССР. Заслужаны дзеяч навукі.
Скончыў Горацкі сельскагаспадарчы інстытут (1924), дзе ўзначальваў Беларускую секцыю студэнтаў. Кіраўнік Аршанскага філіяла «Маладняка».
Працаваў у Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі, намеснікам дырэктара Інстытута біялогіі, дырэктарам Ігарскай доследнай станцыі Інстытута сельскай гаспадаркі Крайняй Поўначы, Інстытута эксперыментальнай батанікі АН БССР.
Арыштоўваўся (1933, 1949). Вязень ГУЛАГ, ссыльны ў Сібіры.
Распрацоўваў навуковыя асновы палярнага земляробства. Устанавіў розную патрабавальнасць бульбы да вільготнасці глебы ў антагенезе, даследаваў фотасінтэз у бульбе, адток асімілятаў, уплыў іонаў хлору і хлорзмяшчальных калійных угнаенняў на фізіялагічныя працэсы раслін.
1995 год. Дэпутаты Апазыцыі БНФ у парламенце Беларусі абвясцілі галадоўку, пратэстуючы супраць ініцыянаванага А. Лукашэнкам рэферэндуму па змене дзяржаўнай сімволікі і статусу беларускай мовы.
У ноч з 11 на 12 красавіка людзі ў чорных масках – падраздзяленне КДБ «Альфа» – збілі 19 дэпутатаў ад фракцыі БНФ «Адраджэньне» і выцягнулі іх з будынка.
2011 год. У 17:56 адбыўся выбух у мінскім метрапалітэне на станцыі «Кастрычніцкая».
Падчас выбуху на станцыі знаходзілася каля 300 чалавек. Непасрэдна ў выніку выбуху загінула 11 чалавек, пазней ад атрыманых траўм яшчэ два чалавекі памерлі ў бальніцы. За медыцынскай дапамогай звярнуліся 204 чалавекі.
Выбух быў прызнаны тэрактам.
Акцыі шанавання ахвяр выбуху ў мінскім метро прайшлі ў шматлікіх беларускіх гарадах. У Магілёве такая акцыя адбылася 13 красавіка на пл. Леніна каля знака «нулявога кіламетра» і каля Вечнага агню на пл. Савецкай (зараз – Славы).
Магілёвец, які з’ехаў у Польшчу некалькі гадоў таму, правёў дома тыдзень. Сваё імя, прозвішча і польскі горад ён просіць не называць – хоча ездзіць дадому і не мець праблем з КДБ. Але тое, што ён убачыў, пагадзіўся расказаць.
Горад будуецца. Але нешта не так
Магілёў змяняецца. Новыя дамы, адрамантаваныя вуліцы, дагледжаныя паркі – горад, як кажуць, прыгажэе.
Наш суразмоўца прызнае: візуальна стала лепш. З ім нельга не пагадзіцца. Пацверджанні ёсць. Напрыклад, маштабны спартыўны комплекс “Айсберг”, які цяпер будуецца ў пойме Дняпра: лядовая арэна і першы ў горадзе аквапарк за 335 мільёнаў рублёў. Увогуле знешняму выгляду Магілёва надаецца шмат увагі
Але пры гэтым наш суразмоўца адразу агаворваецца: агульнае адчуванне ад знаходжання дома можна апісаць адным словам – прыгнятальнае. Як і агульная атмасфера. З моманту ад’езду магілёвец паспеў прывыкнуць да іншага рытму жыцця, іншай атмасферы. Вярнуўшыся, адчуў розніцу фізічна – у паветры, у размовах, у тым, як людзі глядзяць адзін на аднаго на вуліцы.
Знаёмыя, з якімі бачыўся мужчына, гаварылі вельмі асцярожна. Узважвалі кожнае слова. “Яны сказалі, што я па паводзінах ужо еўрапеец. – расказвае ён – І што жыць тут зноў я ўжо не змагу”.
Тэлевізар і рэальнасць
Маці нашага суразмоўцы глядзіць БТ – іншага тэлебачання ў яе няма. Спадарожнікавая антэна ёсць, але пасля яго ад’езду за яе перасталі плаціць. Таму карціна свету ў яе – выключна дзяржаўная.
Па тэлевізары ён паглядзеў, як хор спявае песню “Бацька ў нас такі”. Паглядзеў візіт Лукашэнкі ў КНДР. І злавіў сябе на думцы: вельмі падобна, што менавіта так бачыць Беларусь сам састарэлы кіраўнік – краіна без падаткаў, без квартплаты, але і без заробкаў. Дзе ўсе сыты па змаўчанні і ніхто не задае лішніх пытанняў.
Па дзяржаўным тэлебачанні актыўна распавядалі, што ў Польшчы і Германіі растуць цэны – на ежу, на камунальныя паслугі, на паліва, пасля пачатку вайны ў Іране. Жыццё на Захадзе, калі верыць БТ, становіцца ўсё цяжэйшым. На самой справе ўсё з дакладнасцю да наадварот.
2700 па тэлевізары, 800 у кішэні
Цэны на прадукты ў Магілёве прыкладна такія ж, як у Польшчы. Наш суразмоўца параўноўваў асабіста, хадзіў па крамах. Малако, хлеб, мяса – узровень супастаўны. А вось заробкі – прынцыпова іншыя.
Знаёмы расказаў: яго заробак быў 1 300 рублёў, цяпер 800. І гэта не выключэнне – Магілёўская вобласць стабільна трымаецца сярод аўтсайдараў па заробках сярод усіх беларускіх рэгіёнаў. Сярэдняя па вобласці ў студзені 2026 года – 2 271,9 рубля, і гэта пры тым што сярэдняя па краіне – 2 757 рублёў. У раёнах – яшчэ ніжэй: у Мсціслаўскім 1 861 рубель, у Краснапольскім – 1 898.
Як людзі выжываюць пры такіх цэнах на прадукты і здымныя кватэры, атрымліваючы ў два-тры разы менш за афіцыйную сярэднюю заплату па Беларусі і Польшчы – незразумела. Пра гэта ўголас не гавораць. Пра многае наогул не гавораць уголас.
Расіяне скупляюць кватэры
Пакуль магілёўцы з’язджаюць у Польшчу, іх кватэры займаюць расіяне. І зноў словам нашага суразмоўцы ёсць пацверджанне.
Магілёў уваходзіць у пяцёрку беларускіх гарадоў, дзе грамадзяне Расіі найбольш актыўна купляюць нерухомасць – разам з Мінскам, Віцебскам, Брэстам і Гродна.
Толькі за сакавік 2026 года ў адным Мінску расіяне купілі кожную дзясятую кватэру – 126 здзелак з 1284. Эксперты адзначаюць: расіян цікавіць не таннае жыллё, а камфорт-клас і вышэй. Менавіта таму сярэдняя цана квадратнага метра ў Магілёве расце – нягледзячы на тое што колькасць здзелак з мясцовымі пакупнікамі падае.
Логіка простая: беларускія заробкі не даюць купіць прэстыжную кватэру, расійскія – толькі дай. У выніку рост коштаў на рынку нерухомасці адбываецца за кошт пакупнікоў з краіны саюзніка-саагрэсара, а не за кошт дабрабыту саміх магілёўцаў.
Што кінулася ў вочы
Калі падсумаваць тое, пра што расказаў наш суразмоўца-магілёвец, то карціна атрымліваецца наступная:
Горад будуецца і прыгажэе знешне – новыя фасады, плітка, дарагія спартыўныя аб’екты.
Людзі ў размовах вельмі асцярожныя – тэмы палітыкі, грошай і ўлады фактычна пад забаронай.
Цэны на прадукты супастаўныя з польскімі (мяса нават крыху танней), заробкі – у два-тры разы ніжэй.
Расіяне купляюць кватэры – мясцовым жыхарам яны ўжо не па кішэні.
Дзяржаўнае тэлебачанне малюе рэальнасць, якая не супадае з тым, што відаць няўзброеным вокам.
У Магілёве не салодка. А што ў раёнах?
Калі ў абласным цэнтры ўсё так дрэнна – што адбываецца ў раёнах? Адказ несуцяшальны.
Пасля 2020 года краіну пакінулі ад 350 да 600 тысяч чалавек. Магілёўцы таксама ўдзельнічаюць у гэтым зыходзе – паводле падлікаў, за мяжой цяпер ад 35 да 60 тысяч жыхароў вобласці. У раёнах сітуацыя вастрэй: людзі з’язджаюць не толькі за мяжу, але і проста ў Магілёў або Мінск – абы ўцячы з калгаса.
У Слаўгарадскім раёне за ўвесь 2025 год створана 16 новых працоўных месцаў. Шаснаццаць. Пяць паказчыкаў з 14, даведзеных да раёна аблвыканкамам, не выкананы.
У Касцюковічах падуліковым грамадзянам рэгулярна прапануюць вакансіі на кірмашах працы. Яны адмаўляюцца – і аддаюць перавагу раз у месяц выходзіць на грамадскія работы. Прычына простая: прапанаваныя вакансіі ў калгасах па ўзроўні заробку амаль не адрозніваюцца ад грамадскіх работ.
Наш суразмоўца вярнуўся назад у Польшчу. Ён хоча наведваць маці. Але, калі справа так пойдзе і далей, кожны раз вяртанне будзе становіцца ўсё больш дзіўным падарожжам – у месца, якое добра ведаеш, але ўжо не пазнаеш.
Са станоўчых эмоцый: у Польшчу мужчына прывёз маникюрныя нажніцы. Якасць “Красного металлиста” па-ранейшаму б’е ўсе рэкорды.
Бабруйск – другі па велічыні горад Магілёўскай вобласці – вядомы ў сусветнай культуры перш за ўсё дзякуючы Ільфу і Пятрову.
У “Залатым цяля” Бабруйск названы “цудоўным, высокакультурным месцам”. Гэта не толькі жарт. З Бабруйска выйшлі спікер ізраільскага парламента, лаўрэат дзяржаўнай прэміі і адзін з самых дзёрзкіх пісьменнікаў-эмігрантаў савецкай эпохі.
Бабруйск – гэта не толькі гума і Ільф з Пятровым
Бабруйск заўсёды быў горадам са сваім тварам, са сваім характарам. Другі па велічыні ў Магілёўскай вобласці, ён гістарычна быў густа населены яўрэямі, якія складалі большую частку гандлёвага і рамеснага класа. У канцы XIX – пачатку XX стагоддзя гэта быў жывы, шумны, культурны горад, адкуль людзі з’язджалі ў розныя куткі свету – і пакідалі там свой след.
Пакуль савецкая прапаганда дзесяцігоддзямі ўпісвала ў біяграфію Бабруйска шынны завод і ваенную крэпасць, сусветная гісторыя фіксавала зусім іншае: з гэтага горада выйшлі людзі, якія сталі часткай гісторыі Ізраіля, сусветнай літаратуры і кінематографа.
Магілёўская вобласць у цэлым мае багатую традыцыю людзей, чый маштаб праявіўся за межамі радзімы. Але Бабруйск – асаблівы выпадак. Тры зусім розныя лёсы, тры розныя эпохі, адзін горад.
Кадзіш Луз: ад балотаў Галілеі да крэсла спікера парламента
Кадзіш Луз (на фота ў цэнтры), пры нараджэнні Лазінскі, з’явіўся на свет 10 студзеня 1895 года ў Бабруйску – тады гэта была Мінская губерня Расійскай імперыі. Пачатковую адукацыю ён атрымаў у хедэры і бабруйскай гімназіі. Далей – Пецярбургскі ўніверсітэт, сацыяльныя навукі, Першая сусветная вайна, афіцэрскае званне пасля Лютаўскай рэвалюцыі.
У 1917 годзе Луз стаў адным з заснавальнікаў Усерасійскага саюза яўрэяў-ваяроў і далучыўся да руху “Ге-Халуц” – падрыхтоўцы маладых яўрэяў да пераезду ў Палестыну. У 1920 годзе з’ехаў у Эрец-Ісраэль.
Першыя гады – цяжкая праца, асушэнне балотаў і пракладка дарог. А вось ключавыя вехі яго палітычнай кар’еры:
дэпутат Кнэсета ад Ізраільскай партыі працы з 1951 года;
міністр сельскай гаспадаркі ў 1955-1959 гадах;
спікер Кнэсета ў 1959-1969 гадах – другі па працягласці тэрмін у гісторыі парламента;
выканаўца абавязкаў прэзідэнта Ізраіля з 23 красавіка па 21 мая 1963 года;
ганаровы доктар філасофіі Яўрэйскага ўніверсітэта ў Іерусаліме;
Яго імем названы вуліцы ў Іерусаліме, Хайфе, Петах-Тыкве і іншых гарадах.
Ураджэнец Магілёўскай вобласці памёр у 1972 годзе ў сваім кібуцы Дганія-Бет – там, куды прыехаў паўстагоддзя таму асушаць балоты.
Давід Шымані: паэт, які пісаў на іўрыце пра бабруйскае дзяцінства
Давід Шымані (на фота ў цэнтры), народжаны Шымановіч, нарадзіўся ў 1886 годзе ў Бабруйску ў інтэлігентнай яўрэйскай сям’і, дзе любілі новую іўрыцкую і рускую літаратуру.
Дзяцінства прайшло ў тыповых дэкарацыях правінцыйнага горада Магілёўскай вобласці – хедэр, хатнія настаўнікі, размовы пра зямлю абяцаную.
У 1920 годзе праз Польшчу Шымані канчаткова перабраўся ў Эрец-Ісраэль. У Тэль-Авіве выкладаў Біблію і літаратуру ў гімназіі і пісаў вершы на іўрыце. Стаў адным з значных паэтаў краіны.
Вось некалькі фактаў пра яго жыццёвы шлях:
Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Ізраіля па літаратуры 1954 года – вышэйшай нацыянальнай узнагароды ў гэтай галіне.
Перакладчык Лермантава на іўрыт – шматкроць і на працягу ўсяго жыцця.
Уласныя вершы Давіда Шымані ў перакладзе на рускую выйшлі ў версіі Самуіла Маршака.
Такім быў паэт з Бабруйска – горада, які прынята лічыць правінцыйным і не асабліва літаратурным.
Эфраім Севела: сын палка, бунтар і летапісец Інваліднай вуліцы
Эфраім Севела, у савецкія гады вядомы як Яфім Драбкін, нарадзіўся 8 сакавіка 1928 года ў Бабруйску ў сям’і кадравага афіцэра. Бабруйск таго часу – гэта пах сасны і кропу, Інвалідная вуліца з каларытнымі жыхарамі, невялікія дамы ў садах. Севела запомніў гэты горад такім назаўсёды.
У пачатку Вялікай Айчыннай вайны дванаццацігадовы Яфім быў скінуты выбухной хваляй з платформы цягніка падчас бамбёжкі. Два гады бадзяўся. У 1943 годзе стаў “сынам палка” і дайшоў з арміяй да Германіі. Атрымаў медаль “За адвагу”.
Пасля вайны скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт, працаваў сцэнарыстам, здымаў камедыі і ваенныя карціны.
Рэзкі паварот адбыўся ў пачатку 1970-х: ён далучыўся да групы яўрэйскіх актывістаў, якія спрабавалі дамагчыся права на эміграцыю ў Ізраіль. Савецкая ўлада з такімі не цырымонілася – яго выслалі з краіны.
Галоўныя факты эмігранцкай біяграфіі Эфраіма Севелы:
па дарозе ў Ізраіль напісаў у Парыжы за два тыдні “Легенды Інваліднай вуліцы” – кнігу пра бабруйскае дзяцінства, якая адразу прынесла яму вядомасць;
удзельнічаў у вайне Суднага дня ў Ізраілі;
жыў у ЗША, Лондане, Заходнім Берліне, Парыжы – нідзе не затрымліваўся надоўга;
напісаў больш за дваццаць кніг: “Спыніце самалёт – я злезу”, “Моня Цацкес – сцяганосец”, “Мама”, “Папугай, які гаворыць на ідышы” і іншыя;
збор твораў ураджэнца Бабруйска выйшаў у шасці тамах, кнігі перакладзены на англійскую, французскую і нямецкую мовы;
У 1990 годзе Севела вярнуўся ў Расію, зняў некалькі фільмаў па ўласных сцэнарыях;
Памёр Эфраім Севела ў Маскве ў жніўні 2010 года. У 2016 годзе ў Бабруйску яму ўсталявалі помнік.
Бабруйск – гэта больш, чым смачны зефір
Тры чалавекі, тры лёсы, тры розныя дарогі з аднаго горада ў Магілёўскай вобласці. Кадзіш Луз стаў спікерам ізраільскага парламента і часовым кіраўніком дзяржавы. Давід Шымані атрымаў вышэйшую літаратурную прэмію Ізраіля. Эфраім Севела напісаў кнігі, якія чыталі на некалькіх мовах, і стаў голасам цэлага пакалення эмігрантаў.
Яны з’язджалі ў розны час і па розных прычынах. Луз – у пошуках новай радзімы. Шымані – за мовай і зямлёй абяцанай. Севела – пад канвоем савецкай улады. Але ўсе трое забралі з сабой Бабруйск – і пакінулі яго ў сусветнай гісторыі.
Магілёўская вобласць – не самы прагрэсіўны рэгіён Беларусі. Чаго толькі варты сумна вядомы выхадзец са Шклова. Але тое, што з Бабруйска выйшлі часовы прэзідэнт Ізраіля, лаўрэат дзяржаўнай прэміі і пісьменнік з шасцітомным зборам твораў – гэта факты, якія варта ведаць.
У кагосьці можа скласціся ўражанне, што толькі яўрэі праслаўлялі Магілёўскую вобласць. Гэта не так. Проста яны з’язджалі часцей за іншых. Магутная хваля эміграцыі 2020 года яшчэ не сказала свайго слова. “Філасофскія параходы”, адпраўленыя Лукашэнкам, яшчэ не дасягнулі сваёй гавані. Вельмі хутка мы пачнем пісаць пра новых магілёўцаў, якія змяняюць свет і пакідаюць свой след у гісторыі.
Магіляўчанка Кацярына В. з’ехала працаваць у Польшчу пасля таго, як каранавірус знішчыў яе бізнес. Сваё поўнае імя, польскі горад і месца працы яна не называе, часам прыязджае дадому і не хоча праблем з уладамі. Гэта яе гісторыя.
Калі абрынулася тое, што будавала гадамі
Кацярына не з тых, хто лёгка зрываецца з месца. Магілёў – яе горад. Тут вырасла, тут выйшла замуж, тут гадавала сына, тут будавала сваю справу. Невялікі бізнес, не буйная карпарацыя, але сваё, тое, што падабалася і карміла, давала адчуванне сэнсу. Яна ўкладвала ў яго сілы, час, нервы. Потым прыйшоў кавід.
Я не адразу зразумела, што гэта канец. Спачатку здавалася: часовыя цяжкасці, перажывём, выкараскаемся. Але калі стала зразумела, што гэта канец, я некалькі тыдняў проста не ведала, што рабіць далей.
Развод да таго часу ўжо быў ззаду. Сын – дарослы, са сваім жыццём. Якароў, якія трымалі б любой цаной, амаль не было. І тады, на скрыжаванні страты і разгубленасці, яна пачала сур’ёзна думаць пра ад’езд.
Польшча. Без ілюзій
Выбар упаў на Польшчу не выпадкова. Мова падобная, мяжа недалёка, знаёмыя ўжо з’ехалі, расказвалі, што і як. Кацярына сабралася і паехала. З самага пачатку без ружовых акуляраў. Першае, што яна хутка зразумела: тут не чакаюць.
Польшча – гэта праца. Шмат працы. Хто едзе сюды па лёгкія грошы, разварочвайцеся проста на мяжы. Тут такіх не любяць і такім не рады. Гультаям рабіць няма чаго. Няхай лепш застаюцца дома, там хоць нешта атрымаюць. Тут не атрымаюць нічога.
Сама яна ўладкавалася ў краму. Праца не з лёгкіх, змены, стомленасць да вечара. Паралельна пачала аднаўляць тое, што не атрымалася ў Магілёве, той самы бізнес, які каранавірус знішчыў на ўзлёце. У новых умовах, у новай краіне, але з ранейшай упартасцю.
Я працую шмат. Напэўна, больш, чым працавала дома. Але розніца ў тым, што тут гэта мае сэнс. Атрымліваю ў тры разы больш, чым атрымлівала б за тую ж працу ў Магілёве. Тры разы – гэта не перабольшанне.
Што значыць “у тры разы больш” на практыцы
Кацярына не хваліцца лічбамі, яна тлумачыць логіку. Справа не толькі ў суме на рукі. Справа ў тым, што грошы працуюць інакш. Можна планаваць. Можна адкладаць. Можна дазволіць сабе тое, што дома было б раскошай, а тут – проста нормай.
Я не багацею. Але я жыву нармальна. Без пастаяннага адчування, што грошай не хапае і не хопіць. Гэта іншая якасць жыцця, нават пры той жа фізічнай нагрузцы.
Сын застаўся ў Магілёве. Яны маюць зносіны. Яна прыязджае, калі ёсць магчымасць і калі дазваляе ўнутранае адчуванне бяспекі. Менавіта таму яна і не называе свайго поўнага імя, не кажа, у якім горадзе жыве і дзе працуе.
Я не рабіла нічога дрэннага. Але цяпер у Беларусі гэтага мала. Лепш лішні раз не рызыкаваць.
Дваццаты год. Дзіця, якому схлусілі
Пра палітыку Кацярына кажа асцярожна і ўсё ж кажа, старанна падбіраючы словы. У пратэстах 2020 года яна не ўдзельнічала. Але бачыла іх у Магілёве на ўласныя вочы.
Я была там. Я глядзела. І я хачу, каб людзі, якія не былі, зразумелі адну рэч: у пратэстоўцаў не было ні арматуры, ні бомб, ні агрэсіі. Нічога гэтага не было. Усё гэта было ў сілавікоў. Толькі ў іх.
Уявіце дзіця. Яму схлусілі бацькі. Ён гэта зразумеў. Што ён робіць? Ён не кідаецца з кулакамі. Ён крыўдуе. Ён можа заплакаць. Яму балюча і незразумела, як так можна паступаць.
Менавіта так паводзілі сябе людзі ў Магілёве ў дваццатым годзе. Яны выйшлі не з нянавісцю, а з болем і неразуменнем. І вось пытанне: ці б’юць рамянём дзіця пасля таго, як яму схлусілі?
Мне вельмі шкада маіх землякоў
Кацярына сумуе па Магілёве. Гэта адчуваецца нават праз адлегласць і асцярожнасць у словах. Горад, дзе прайшла большая частка жыцця, дзе застаўся сын, дзе ўсё знаёма да апошняй вуліцы, ён назаўсёды.
Я магу прыязджаць. У мяне пакуль ёсць такая магчымасць, і я ёю карыстаюся. Але многія мае землякі не могуць. Людзі, якія выраслі ў Магілёве, любяць гэты горад, але не могуць у яго вярнуцца. Вось гэта мне вельмі шкада. Гэта няправільна, калі чалавек не можа прыехаць у горад свайго дзяцінства.
З’язджаць назаўсёды Кацярына не планавала. Жыццё склалася інакш. Цяпер яна жыве на два светы, польскі, дзе праца і перспектыва, і магілёўскі, дзе карані і сын.
Я не ведаю, як будзе далей. Ніхто не ведае. Але я дакладна ведаю адно: калі ты гатовы працаваць, тут ёсць сэнс. Калі не гатовы, едзь назад. Польшча не для тых, хто шукае лёгкага хлеба.
Іван Дз. (прозвішча і імя зменены) – ураджэнец аднаго з райцэнтраў Магілёўшчыны. Аднак лічыць сябе магілёўцам, паколькі доўгі час жыў і вучыўся ў Магілёве. Ён падзяліўся сваімі ўражаннямі пра Беласток з нашай рэдакцыяй.
Пражыўшы год у Беластоку, я перастаў глядзець на горад вачыма госця. Здзіўленне змянілася звычкай, звычка – разуменнем. Расказваю не пра тое, што лепш ці горш. Пішу пра тое, што гэта амаль тое ж самае, але пры гэтым зусім іншае.
Чыста – і незразумела, хто прыбірае
Адна з першых загадак Беластока, якую я доўга не мог разгадаць: горад чысты, але дворнікаў амаль не відаць. У Магілёве, ды і ў райцэнтры, дзе я вырас, дворнік быў часткай пейзажу. Мятла, аранжавы камізэлька, ранішняе шкрабенне па асфальце ці віск трымера. Тут гэтага няма. Я спецыяльна стаў звяртаць увагу: ні мятлы, ні каляскі, ні чалавека з шуфляй. Але недакуркаў на тратуары таксама няма.
Тлумачэнне простае, хоць да яго даходзіш не адразу. Па-першае, людзі менш смецяць. Не таму што яны асаблівыя – проста штраф за кінуты недакурак рэальны, а не намінальны. Плюс раздзельны збор, кантэйнеры для батарэек у школах і аптэках, пункты прыёму старой тэхнікі. Сістэма працуе – і працуе без арміі людзей з мётламі. Дворнікі ёсць, але ў вочы не кідаюцца.
Дарогі: ямачны рамонт, але акуратны
Дарогі ў Беластоку не ідэальныя. Гэта сумленна. Ямачны рамонт тут таксама робяць, і я гэта бачыў на ўласныя вочы. Але розніца ў тым, да чаго я прывык, у выкананні. Латка кладзецца роўна, у адзін узровень з пакрыццём, без бугроў і краёў, якія праз тыдзень ператвараюцца ў новую яму. Яе не відаць праз месяц – яна проста становіцца часткай дарогі. У нас умеюць рабіць ямачны рамонт, каб адрапартаваць. Тут – каб не перарабляць.
Пра бяспеку – не адчуванне, а лічбы
Я хадзіў па начным Беластоку з першых дзён – спачатку па няведанні, потым ужо свядома. І нічога. Ціха. Гэта не Магілёў, дзе таксама ў цэлым спакойна – але гэта нешта іншае па ўзроўні спакою.
Для мяне гэта не проста радок у рэйтынгу. Гэта тлумачэнне таго, што я адчуваю кожны дзень.
Зеляніна, качкі і восень
Беласток здзівіў мяне позняй восенню: горад не стаў шэрым. Туі, ядловец, плюшч на сценах. Невялікая рака Бяла з дагледжанымі берагамі і веладарожкамі ўздоўж вады. Качкі і галубы ў цэнтры горада паводзяць сябе зусім як іх магілёўскія субраты каля Дубравенкі – вальяжна і без страху.
Лісце ў парках не прыбіраюць наогул: пакідаюць перагніваць як угнаенне. Спачатку здавалася неахайнасцю. Цяпер разумею – гэта свядома.
Мэр, якога выбіраюць зноў і зноў
Ёсць яшчэ адна дэталь, якая, як мне здаецца, многае тлумачыць пра Беласток. Мэрам горада з 2006 года з’яўляецца Тадэвуш Трускаласкі – эканаміст, прафесар універсітэта.
У красавіку 2024 года ён быў абраны на пяты тэрмін запар – прычым ужо ў першым туры, набраўшы больш за 53 працэнты галасоў. Амаль дваццаць гадоў адзін чалавек кіруе горадам, і людзі кожны раз галасуюць за яго зноў.
У Беларусі я прывык да таго, што ўлада – гэта дадзенасць, а не выбар. Тут гэта працуе інакш.
Мэр Беластока трымаецца не таму, што так прынята, а таму што жыхары задаволены: бяспечна, чыста, дарогі ў парадку. Не ідэальна, затое сумленна. І гэта, мабыць, лепшае тлумачэнне ўсяму, пра што я сказаў вышэй.
Год – гэта мала, каб зразумець горад да канца. Але дастаткова, каб перастаць яго параўноўваць і пачаць у ім проста жыць.
Расписку “з відам на эміграцыю” вынайшлі магілёўскія “ахоўнікі беззаконня”. Пяць гадоў татальных “чыстак” прывялі да таго, што міліцыянеры застануцца без працы і перайшлі “на дыстанцыйку”.
Супрацоўнік Кастрычніцкага РАУС Магілёва Аляксандр Табуноў звязаўся з мужчынам і прапанаваў запоўніць спецыяльны дакумент. У ім патрабуецца ўказаць, ці плануе чалавек вяртанне ў Беларусь, а калі так – назваць канкрэтную дату.
Гэтым справа не абмежавалася. Запоўнены дакумент трэба сфатаграфаваць, а затым зрабіць здымак самога сябе – з паперай у руках. Свайго роду лічбавае пацверджанне.
Прыкметная дэталь: беларускі пашпарт у былога палітвязня ўжо ануляваны. Гэта акалічнасць сілавікоў не збянтэжыла – распіску запатрабавалі ў любым выпадку.
Практыка патрабаваць ад палітычных эмігрантаў пісьмовых запэўненняў фіксуецца праваабаронцамі ўсё часцей. Відаць, беларускія сілавыя структуры выбудоўваюць сістэму дыстанцыйнага кантролю над тымі, хто пакінуў краіну пасля рэпрэсій.
