Знікненне танка Т-34-85 з пляцоўкі на вуліцы Якубоўскага выклікала актыўнае абмеркаванне ў магілёўскіх сацыяльных сетках. Многія гараджане звярнулі ўвагу на дэмантаж баявой машыны і пачалі будаваць здагадкі пра яе далейшы лёс. Падстаў для турбот, як высветлілася, няма. Гарадскія ўлады паведамілі, што танк адпраўлены на рэстаўрацыю і пасля завяршэння работ зноў стане часткай гарадской прасторы.
Першапачаткова афіцыйны тэлеграм-канал гарвыканкама паведаміў толькі пра рэстаўрацыю помніка, не ўдакладніўшы месца яго будучай устаноўкі. Аднак менавіта гэтая недагаворанасць стала прычынай шматлікіх чутак. У каментарыях жыхары горада выказалі здагадку, што танк можа з’явіцца на новым кальцы каля гандлёвага цэнтра «Перакрыжаванне», дзе цяпер працягваюцца будаўнічыя работы.
Неўзабаве гэтыя здагадкі атрымалі афіцыйнае пацвярджэнне.
Намеснік дырэктара ДП «Упраўленне капітальнага будаўніцтва г. Магілёва» Андрэй Сухараў пацвердзіў, што пастамент з танкам сапраўды будзе ўсталяваны на новым кальцы. Такім чынам, горад фактычна вяртае помнік на месца, з якім звязана важная частка яго гісторыі.
Для старэйшага пакалення магілёўцаў гэтая навіна мае асаблівае значэнне. Да сярэдзіны 1980-х гадоў на скрыжаванні праспекта Міра і вуліцы Касманаўтаў знаходзілася плошча Перамогі. Менавіта там быў усталяваны танк Т-34, які стаў адным з самых пазнавальных сімвалаў горада. Пасля маштабнай рэканструкцыі транспартнай схемы плошча знікла з карты, а помнік быў перанесены на вуліцу Якубоўскага.
Цяпер гісторыя нібыта робіць поўнае кола. Вяртанне танка на ранейшае месца прымусіла многіх гараджан задумацца пра тое, ці не стане гэта першым крокам да адраджэння самой плошчы Перамогі. Пакуль афіцыйных заяў на гэты конт не прагучала, аднак сам выбар месца выглядае вельмі сімвалічным.
На сённяшні дзень можна казаць пра некалькі фактаў:
танк Т-34 быў дэмантаваны для правядзення рэстаўрацыйных работ;
пасля рэстаўрацыі помнік усталююць на новым кальцы каля ГЦ «Перакрыжаванне»;
месца ўстаноўкі супадае з тэрыторыяй былой плошчы Перамогі;
афіцыйных рашэнняў пра аднаўленне гістарычнай назвы пакуль не абвешчана.
Вяртанне помніка можа стаць не толькі элементам добраўпарадкавання, але і важным напамінам пра гарадскую гісторыю. Для многіх жыхароў танк звязаны не столькі з ваеннай тэхнікай, колькі з вобразам Магілёва другой паловы ХХ стагоддзя, калі плошча Перамогі заставалася адной з найбольш вядомых гарадскіх лакацый.
Нават калі гістарычная назва афіцыйна не вернецца на карту горада, устаноўка адрэстаўраванага танка на ранейшым месцы ўжо стане прыкметнай сімвалічнай падзеяй. А дыскусія, якая разгарнулася ў сацыяльных сетках, паказвае, што памяць пра старую плошчу Перамогі ў Магілёве па-ранейшаму жыве. Як і працэс мілітарызацыі сучаснага беларускага грамадства.
1655 год. Пасля апошняга няўдалага штурму Магілёва скончылася блакада горада войскамі ВКЛ (аблога доўжылася з 12 лютага).
Апошні штурм ужо фактычна прыкрываў адыход польска-літоўскага войска ад горада. Войскі Радзівіла вывелі з сабой да 10 000 гараджан, частка з якіх – да 2 000 чалавек – была адбітая пад Талачынам казакамі Яўхіма Каробкі.
Дакладныя страты ўсяго рускага гарнізона невядомыя, але стралецкія і салдацкія палкі страцілі палову свайго складу. Калі праецыраваць гэтыя страты на агульную колькасць, то беззваротныя страты гарнізона склалі каля 2 000 чалавек.
Страты польска-літоўскага войска падчас усёй кампаніі маглі дасягаць 5 000 чалавек, большая частка якіх была страчана падчас працяглай аблогі крэпасці. Аблога Магілёва, такім чынам, стала адной з самых кровапралітных кампаній за час вайны 1654-1667 гадоў.
1720 год. Нарадзіўся Карл Фрыдрых Іеранім фон Мюнхгаўзен (1720-1797).
Саксонскі барон, фантазёр і апавядальнік, які стаў літаратурным персанажам. Імя Мюнхгаўзена стала намінальным, як абазначэнне чалавека, які расказвае неверагодныя гісторыі.
У беларускім горадзе Глыбокае на могілках пахаваны Фердынанд і Вільгельміна фон Мюнхгаўзен, якія памерлі 31 сакавіка 1871 года, іх лічуць нашчадкамі знакамітага фантазёра.
Барон быў на расійскай службе ў 1738-1754 гадах, як паж герцага А. Ульрыха – мужа прынцэсы Ганны Леапольдаўны, удзельніка турэцкай кампаніі ў войску фельдмаршала Мініха, афіцэра Браўншвейгскага кірасірскага палка.
Ажаніўся з рыжскай дваранкай Якабін фон Дунтэн, жыў у маёнтку ў Дунце пад Рыгай.
Апавяданні барона пра жыццё ў Расіі шырока разыходзіліся па наваколлях і нават праніклі ў друк.
У 1781 годзе збор пацешных гісторый быў апублікаваны ў берлінскім альманаху «Даведнік для вясёлых людзей». У 1785 годзе была апублікавана кніга Р. Распе пра прыгоды барона.
Памятнікі барону ўстаноўлены ў Глыбокім, ва ўкраінскіх Хмяльніцкім і Крэменчузе, у Маскве, у Калінінградзе і Гур’еўску, нямецкім Бадэнвердэры, у малдаўскіх Бэндэрах, у Браціславе.
У латвійскім Дунце і на радзіме ў Бадэнвердэры працуюць музеі Мюнхгаўзена.
Помнік Мюнхаузену ў Глыбокім
1820 год. Магілёў наведаў А. Пушкін.
Гэта адбылося падчас яго шляху ў ссылку. Пасля Магілёва прыпыняўся ў Прапойску. Другі раз славуты паэт наведаў горад у 1824 годзе.
У гонар А. Пушкіна ў 1967 годзе вуліца Новачарнігаўская перайменавана ў Пушкінскі праспект, усталяваны мемарыяльная дошка на вул. Ленінская, 33, тры помнікі: у скверы 700-годдзя Магілёва, на тэрыторыі гарвадаканала і каля былога будынка бібліятэчнага каледжа па вуліцы Касманаўтаў.
Апошні быў адкрыты 6 чэрвеня 2015 года і выклікаў скандал з вершам на пастаменце – урывак з “Паклёпнікам Расіі” на задушэнне нацыянальнага паўстання 1830-1831 гадоў.
Магілёўскія гісторыкі А. Агееў і І. Пушкін адзначылі, што тэкст на помніку ў парушэнне працэдуры не разглядаўся тапанімічнай камісіяй.
Пасля шырокага розгаласу радкі верша «Паклёпнікам Расіі» былі прыбраныя з помніка.
Помнік у скверы 700-годдзя Магілёва.
1833 год. Нарадзіўся Бенедыкт Дыбоўскі (1833-1930).
Расійскі, беларускі і польскі заолаг, прыродазнавец, урач. Член-карэспандэнт АН СССР, акадэмік Кракаўскай акадэміі, даследчык Сібіры.
Доктар медыцыны, прафесар заалогіі i палеанталогіі ў Варшаве. За ўдзел у паўстанні ў 1864 годзе асуджаны на 15 гадоў катаргі i сасланы ў Сібір.
Даследаваў жывёльны i раслінны свет возера Байкал, рэк Амур i Ангара, узбагаціў заалогію шэрагам новых адкрыццяў, вывучаў Камчатку.
3 1882 года прафесар заалогіі ў Львоўскім універсітэце, у якім арганізаваў музей заалогіі з камчацкіх экспанатаў. Вывучаў беларускія азёры Любань, Свіцязь, Чорнае i іншыя, гісторыю і этнаграфію беларусаў.
Пахаваны на Лычакоўскіх могілках у Львове.
Першым сур’ёзным даследчыкам спадчыны Дыбоўскага стаў ураджэнец Дрыбінскага раёна, дацэнт Магілёўскага педінстытута географ Гаўрыла Вінкевіч (1918–2001).
Польская манета ў 10 злотых.
1888 год. У Магілёве(?) нарадзіўся Ірвінг Берлін (1888-1989).
Амерыканскі кампазітар і паэт-песеннік, адзін з «вялікай пяцёркі» амерыканскіх кампазітараў ХХ стагоддзя.
Аўтар каля 700 песень, музыкі для 13 драматычных спектакляў і 7 кінафільмаў.
Сярод найбольш вядомых твораў – «Божа, блаславі Амерыку», якая лічыцца другім, неафіцыйным гімнам ЗША пасля выканання на прэзідэнцкіх выбарах у 1940 годзе.
У розныя часы сам Берлін называў розныя гарады месцам свайго нараджэння – Магілёў, Талачын, Табольск, Цюмень.
1910 год. Прэідэнт ЗША У. Говард Тафт адкрыў помнік Тадэвушу Касцюшку ў Вашынгтоне.
Пастаўлены непадалёк ад Белага дому, у паўночна-ўсходнім канцы парку Лафаета, на авеню Пенсільваніі. З’яўляецца адным з элементаў Скульптурнага комплексу Амерыканскай рэвалюцыі, размешчанага на пляцах і ў скверах Вашынгтона.
16 лістапада 2010 года ў Варшаве адкрыта копія вашынгтонскага помніка.
1939 год. Загінуў у ГУЛАГу Павел Жаўрыд (1889-1939).
Беларускі грамадска-палітычны дзеяч, журналіст, адзін з кіраўнікоў Слуцкага збройнага чыну.
Скончыў Слуцкую гімназію, Віленскую вайсковую вучэльню, вучыўся на юрыдычным факультэце Варшаўскага ўніверсітэта. Удзельнік 1 Сусветнай вайны. Удзельнік Усебеларускага з’езда 1917 года.
Працаваў у Слуцкім павятовым зямельным аддзеле, быў членам камісіі па праверцы дзейнасці Слуцкай ЧК. Жаўрыд выкрыў шматлікія злоўжыванні, за што быў у 1919 года арыштаваны ЧК, быў зняволены.
У 1920 годзе Найвышэйшай радай БНР прызначаны камісарам Случчыны, уваходзіў у склад Беларускай рады Случчыны. Адзін з кіраўнікоў Слуцкага паўстання 1920 года.
Арыштаваны ДПУ 18 ліпеня 1930 года, асуджаны да 5 гадоў лагераў. Зноў арыштаваны ў 1937 годзе і асуджаны на 10 гадоў лагераў.
1944 год. Загінуў у баі з нямецкімі захопнікамі 14-гадовы Марат Казей (1929-1944).
Беларускі піянер-герой, партызан. Разам з украінцам Валем Коцікам з’яўляецца самым юным Героем Савецкага Саюза.
Ажыццяўляючы аперацыю ў варожым тыле, апынуўся ў коле фашысцкіх салдатаў і падарваў сябе і іх гранатай.
У 1965 годзе пасмяротна атрымаў званне Героя Савецкага Саюза.
У 1959 годзе ў Мінску ў Піянерскім парку, што на скрыжаванні вуліц Я. Купалы і Куйбышава, усталяваны помнік – Марат Казей за некалькі імгненняў да гібелі.
1944 год. Пачалася чацвёртая і апошняя атака войск саюзнікаў падчас бітвы пад Монтэ-Касіна.
У складзе 2-га польскага корпусу генерала Андэрса беларусы складалі 30%.
З 924 забітых жаўнераў корпусу каля падножжа Монтэ-Касіна пахаваны 264 беларусы. 10 000 беларусаў корпуса ўзнагароджаны Памятным крыжам Монтэ-Касіна.
1952 год. Памёр ураджэнец г. Бялынічы Міхаіл Юшкевіч (1899-1952).
Савецкі ваенаначальнік, генерал-маёр (1941).
Ад 1919 году ў Чырвонай Арміі, удзельнік баёў на Заходнім фронце, камандзір узводу, роты.
Скончыў бранятанкавую школу, курсы «Выстрал».
У Вялікую Айчынную вайну служыў на Далёкім Усходзе: камандзір дывізіі, корпусу, намеснік камандуючага войскамі Далёкаўсходняга фронту.
Ад 1946 года на камандных пасадах у вайсковых акругах.
1953 год. Памёр Гасан Канапацкі (1879-1953)
Беларускі вайсковец, дзеяч нацыянальна-вызвольнага руху, палкоўнік расійскай арміі, член Беларускай вайсковай камісіі, гетман Беларускіх вайсковых аддзелаў у польскім войску (1919-1921).
Паходзіў з шляхецкага роду татарскага паходжання.
Скончыў Полацкі кадэцкі корпус, Пецярбургскую артылерыйскую школу. Служыў у Мінску, на Далёкім Усходзе, Калузе. Удзельнічаў ва ўсіх трох галоўных сухапутных бітвах руска-японскай вайны, у Першай сусветнай вайне. За гераізм стаў уладальнікам ўсіх асноўных обер-афіцэрскіх ордэнаў таго часу.
У верасні 1919 года кіраваў вайсковым аддзелам Беларускай вайсковай камісіі, магчыма браў удзел у Слуцкім паўстанні.
Браў актыўны ўдзел у беларускім руху, кіраваў рэдакцыяй часопіса «Беларускі радны».
У 1941-1943 гадах быў старшынёй бацькоўскага камітэта Віленскай беларускай гімназіі, пісаў фельетоны ў «Беларускі голас».
1994 год. У Тураве на Замкавай гары ўсталяваны помнік у гонар Кірылы Тураўскага (1110-1182).
Царкоўны дзеяч, епіскап тураўскі, Святы праваслаўнай царквы, які таксама шануецца ў грэка-каталікоў Беларусі. Аўтар вядомых царкоўна-асветніцкіх і царкоўна-літаратурных твораў. Быў першым на Русі «стоўпнікам» (самазачынення ў келлі, у «стаўпе»).
Яму належаць 8 слоў-казанняў, 2 прытчы, 2 казанні, 2 пасланні да Васіля ігумена Пячорскага, 2 каноны і каля 30 спавядальных малітваў, дзе выявіліся яго духоўныя перажыванні.
Дні памяці: 28 красавіка і 4 чэрвеня (па юліянскім календары).
Існуе некалькі праваслаўных цэркваў, асвечаных у імя свяціцеля Кірылы: у Мінску, Тураве, Светлагорску, Лондане (2), Таронта, Нью-Ёрку.
Ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага – узнагарода Беларускай праваслаўнай царквы.
Актывіст з Бабруйска Уладзімір Усер (Лазараў), памерлы летась на эміграцыі ў Польшы, пахаваны ў Ізраілі.
Уладзімір памёр у шэлтары ў Беластоку, куды яго адпусцілі са шпіталя чакаць суда. Ён праходзіў падазраваным па справе аб шпіянажы ў Польшчы.
Як напісала ў Фэйсбуку яго дачка Марына Авітан, за гэты час было сказана многае. “Пісалі людзі, якія не ведалі яго, не ведалі нашай сям’і, не ведалі, праз што мы прайшлі. Лёгкія каментары, гучныя загалоўкі – усё гэта застаецца дзесьці звонку, не маючы ніякага дачынення да праўды. Бо праўда – яна ціхая. Яна ў памяці, у любові, у тым, што не трэба даказваць. Тата там, дзе павінен быць. І цяпер – спакойна”, – адзначыла яна.
Яна апублікавала фота помніка. У верхнім левым куце выгравіравана Пагоня, упісаная ў Зорку Давіда. На помніку цытата са знакамітай песні Джона Ленана «Imagine»: «You may say I’m a dreamer, but I’m not the only one. I hope someday you will join us, and the world will live as ONE» («Ты можаш сказаць, што я летуценнік, але я не адзін такі. Спадзяюся, што калі-небудзь ты далучышся да нас, і свет будзе як адно цэлае»).
Марына Авітан тлумачыць, што увесь працэс заняў больш часу, чым звычайна, што «звязана з аб’ектыўнымі прычынамі: бюракратычныя працэдуры, афармленне дакументаў, дазволы і ўсе неабходныя ўзгадненні».
Нагадаем, што знаходзячыся ў Беластоку, Усер стаў героем прапагандысцкага фільма БТ. Ён зняў некалькі сюжэтаў, якія потым выкарысталі ў агітцы «Чужое неба».
Як сцвярджаюць тыя, хто больш-менш ведаў Уладзіміра, ён быў частым удзельнікам разнастайных апазіцыйных мерапрыемстваў у Бабруйску.
У лесе непадалёк ад Быхава ва ўрачыстай атмасферы чыноўнікі адкрылі помнік зробленай 65 гадоў таму знаходцы – скраблу першабытнага чалавека.
Калісьці, у 2019 годзе магілёўскі праўладны гісторык з вялікай прагай да ўлады Ігар Марзалюк, будучы так званым дэпутатам “палаткі”, пераразаў чырвоную стужку на адкрыцці парэнчаў у спальным раёне Магілёва.
Быхаўскія чыноўнікі яўна яго пераплюнулі. Яны адкрылі цэлы помнік у лесе, ва ўрочышчы Красная Горка, які ўвекавечыў знаходку – крамянёвае скрабло, якім неандэртальцы скраблі шкуры забітых жывёл. Знайшоў яе ў 1960 годзе археолаг Леанід Побаль.
На адкрыцці помніка былі не толькі мясцовыя чыноўнікі на чале са старшынёй райсавета Вячаславам Сідарэнка, але да іх яшчэ прыехаў т.зв. дэпутат з той самай “палаткі”. Праўда, не Марзалюк, што здавалася б лагічным, а Аляксандра Міхеенка, якая, мякка кажучы, на гісторыі не спецыялізуецца, а большую частку свайго жыцця займае розныя пасады ва ўладных кабінетах.
Не выключана, паветра ў тых мясцінах настолькі чыстае, што можа лёгка ўскружыць галаву, якая прызвычаілася дыхать пылам ад папер і дакументаў, але Міхеенка на поўным сур’ёзе заявіла, што гэты помнік з’яўляецца “для Быхаўскага края таксама дадатковай магчымасцю развіцця турызма”. З гэтага можна зрабіць выснову, што чыноўніца аднолькава дасведчана як у гісторыі, так і ў турызме.
Дарэчы, каб паглядзець на гэтае скрабло, трэба ехаць не ў лес пад Быхаў, а ў Мінск, у Нацыянальны гістарычны музей. Там турысты і даведаюцца, дзе знайшлі яго, а таксама іншыя археалагічныя каштоўнасці.
Дзякуючы сабраным беларусамі грошам удалося ўсталяваць надмагілле магілёўскаму ваяру-каліноўцу Аляксандру Царуку ў Літве.
Пасля звароту да неабыякавых беларусаў удалося сабраць неабходныя сродкі на ўстаноўку помніка і добраўпарадкаванне магілы Аляксандра Царука – актывіста з Магілёва, дабраахвотнікау Палка Кастуся Каліноўскага з пазыўным “Сашко”. Пра гэта паведаміў грамадскі актывіст Ілля Міронаў на сваёй старонцы ў Фэйсбук.
“Аляксандр Царук, добраахвотнік батальёна Каліноўскага з пазыўным “Сашко”, памёр у мінулым годзе 13 красавіка ў Літве. Ён прайшоў праз беларускія турмы, фронт і рак. Вялікая падзяка ўсім, хто паўдзельнічаў, хто дасылаў грошы і падтрымліваў”, – напісаў Ілля Міронаў.
Паводле яго, было сабрана 1 260 еўра, якія пайшлі на помнік, устаноўку помніка і скамейку, вазу і падсвечнік.
Да грамадскасці па дапамогу звярталася дачка Аляксандра Царука, якая таксама жыве ў Літве.
Аляксандр Царук быў магілёўскім актывістам, назіральнікам на прэзідэнцкіх выбарах у 2020 годзе, за што атрымаў каля 40 сутак арышту сумарна. У 2022 годзе пасля поўнамаштабнага ўварвання расійскай арміі ва Украіну ён далучыўся да Палка Каліноўскага. Ён быў удзельнікам боя, у якім загінуў камандзір батальёна Павел “Волат” Суслаў і прыкрываў эвакуацыю групы.
Пазней праблемы са здароўем прымусілі Аляксандра Царука вярнуцца на лекаванне ў Вільню, дзе ён памёр ад анкалогіі.
Помнік-сведчанне гістарычнай і юрыдычнай хлуслівасці цяперашняй беларускай улады з’явіўся ў Магілёве.
“Памятны знак, прысвечаны ахвярам генацыду беларускага народа ў гады Вялікай айчыннай вайны” — так афіцыйна называецца помнік, які быў адкрыты 21 чэрвеня па вуліцы Раўчакова.
Сёння ў Беларусі адмаўленне т.зв. генацыду беларускага народа пераследуецца Крымінальным кодэксам. За такое “злачынства” прадугледжана пакаранне ў выглядзе пяці гадоў пазбаўленнен волі. І гэта пры тым, што факт менавіта “генацыду беларускага народу” ніяк і нікім не даказаны.
Паводле Канвенцыі ААН 1948 года і Міжнароднага крымінальнага суда, генацыд — гэта дзеянні, скіраваныя на поўнае або частковае знішчэнне пэўнай нацыянальнай, этнічнай, расавай або рэлігійнай групы як такой. Галоўнае тут — наяўнасць умыснага намеру знішчыць групу менавіта як этнас або нацыю.
Падчас Другой сусветнай вайны Беларусь была арэнай масавых забойстваў, спаленых вёсак і карных аперацый. Але галоўная мэта нацыстаў была — каланізацыя і эксплуатацыя тэрыторый, а не поўнае знішчэнне беларусаў. План «Ост» прадугледжваў рэзкае скарачэнне мясцовага насельніцтва праз гвалт, галодную смерць і высяленне, але юрыдычна гэта часцей трактуецца як злачынствы супраць чалавечнасці і ваенныя злачынствы, а не як генацыд у чыстым выглядзе.
Падчас вайны на тэрыторыі Беларусі адбылося масавае вынішчэнне яўрэяў — гэта прызнана сусветнай супольнасцю як Халакост, то бок генацыд яўрэйскага народа. Таксама быў генацыд цыганскага народу — Параймос, і гэта таксама задакументавана і прызнана міжнароднымі структурамі. Для беларусаў не было дакументаванага асобнага плана, які б дакладна апісваў іх знішчэнне менавіта як этнічнай групы.
Для юрыдычнага прызнання патрэбен судовы працэс: ці Міжнародны крымінальны суд, ці спецыяльны трыбунал. У выпадку Беларусі ніколі не праводзіўся міжнародны суд, які б прызнаў факт генацыду беларускага народа на аснове расследавання з дакументамі, сведчаннямі і вывадамі.
Ніхто не спрачаецца, што беларусы панеслі страшэнныя страты і пацярпелі ад жорсткіх і сістэмных злачынстваў нацыстаў. Але па строгіх юрыдычных крытэрах генацыд — гэта дакументальна зафіксаваная спроба знішчыць народ як этнас. Такіх прамых дакументаў і міжнароднага прысуду па «генацыдзе беларускага народу» няма. Таму гісторыкі і юрысты ўжываюць тэрміны «злачынствы супраць чалавечнасці», «ваенныя злачынствы», «масавыя рэпрэсіі», але не «генацыд» у прававым сэнсе. Але ці мае гістарыная праўда якое-небудзь значэнне для сённяшняй улады ў Беларусі, калі яе скажэнне ва ўгоду ідэалогіі ёсць значна важнейшым?
