Сярод беларусаў, чыё незаконнае асуджэнне стала падставай для рашэння Камітэта ААН па правах чалавека аб парушэнні свабоды слова ў Беларусі, быў прадстаўнік Магілёўшчыны.
Камітэт ААН па правах чалавека ў сваім рашэнні ад 11 сакавіка 2026 года разгледзеў групу з 20 індывідуальных паведамленняў, якія паступілі ад 13 чалавек, супраць Беларусі, якія тычыліся сістэмнага пераследу журналістаў і аўтараў за ажыццяўленне свабоды выказвання.
Заяўнікі – грамадзяне Беларусі, якія былі прыцягнутыя да адміністрацыйнай адказнасці ў перыяд з 2010 па 2021 год за:
- публікацыю матэрыялаў у СМІ без дзяржаўнай акрэдытацыі;
- супрацоўніцтва з замежнымі медыя;
- распаўсюд інфармацыі і інтэрв’ю;
- у асобных выпадках – удзел у мірных сходах.
Усе яны былі аштрафаваныя на падставе нацыянальнага заканадаўства, у прыватнасці артыкулаў Кодэкса аб адміністрацыйных правапарушэннях і Закона аб СМІ.
Адзіным жыхаром Магілёўшчыны сярод заяўнікаў быў магілёўскі журналіст Уладзімір Лапцэвіч. У чэрвені 2017 года ён даведаўся, што на яго складзена сем адміністрацыйных пратаколаў за супрацоўніцтва з тыднёвікам беларусаў у Польшчы “Ніва”. Па сутнасці за кожны яго артыкул, які быў апублікаваны ў тыднёвіку за папярэднія два месяцы перад пачаткам аміністрацыйнага працэса. Прычына – публікацыя матэрыялаў у СМІ без дзяржаўнай акрэдытацыі як журналіста, так званы незаконны выраб прадукцыі СМІ (ч. 2 арт 22.9 КаАП).
У далейшым суддзя суда Ленінскага раёна Магілёва Алена Літвіна прысудзіла Лапцэвічу штраф у памеры 45 базавых велічынь, што на той момант складала 1035 рублёў. Журналіст беспаспяхова абскарджваў гэтае рашэнне ў нацыянальных інстанцыях, а затым звярнуўся ў Камітэт ААН па правах чалавека.
Абагульніўшы ўсе выпадкі, з якімі па тэме свабоды слова звярталіся вышэй адзначаныя заяўнікі, Камітэт прыйшоў да ключавой высновы:
Беларусь парушыла артыкул 19 Міжнароднага пакта аб грамадзянскіх і палітычных правах (свабода выказвання), паколькі пакаранне за распаўсюд інфармацыі без акрэдытацыі не было ні неабходным, ні прапарцыйным.
У адным з выпадкаў было таксама ўстаноўлена парушэнне артыкула 21 (свабода мірных сходаў), паколькі ўдзел у мірнай акцыі не можа карацца толькі з-за адсутнасці дазволу.
Камітэт падкрэсліў, што дзяржава не правяла належнай ацэнкі неабходнасці абмежаванняў, як таго патрабуе міжнароднае права.
У рашэнні асобна адзначаецца, што гаворка ідзе не пра адзінкавыя выпадкі, а пра структурную і доўгатэрміновую практыку. Камітэт аб’яднаў 20 спраў у адно рашэнне менавіта таму, што фактычныя абставіны былі падобныя; парушэнні мелі паўтаральны характар; ужо існуе ўстойлівая практыка прызнання такіх дзеянняў парушэннем правоў чалавека.
Камітэт таксама адхіліў аргумент уладаў пра неабходнасць выкарыстання надзорных скарг, адзначыўшы, што такія працэдуры носяць дыскрэцыйны характар; не гарантуюць эфектыўнай абароны; таму не лічацца абавязковымі для вычарпання ўнутраных сродкаў прававой абароны.
Камітэт абавязаў Беларусь кампенсаваць штрафы і судовыя выдаткі пацярпелым;
прыняць меры для прадухілення падобных парушэнняў у будучыні; прывесці заканадаўства (уключаючы Закон аб СМІ і закон аб масавых мерапрыемствах) у адпаведнасць з міжнароднымі стандартамі.
Камітэт адзначае, што гэтае рашэнне яшчэ раз пацвярджае, што беларуская практыка прыцягнення да адказнасці за «неаўтарызаваную журналісцкую дзейнасць» супярэчыць міжнародным стандартам.
З пункту гледжання правоў чалавека, ключавая праблема заключаецца не толькі ў асобных штрафах, а ў самой мадэлі рэгулявання, якая патрабуе дзяржаўнага дазволу для ажыццяўлення журналісцкай дзейнасці; выкарыстоўваецца як інструмент кантролю над інфармацыяй; не адпавядае крытэрам неабходнасці і прапарцыянальнасці.
Такім чынам, гаворыцца ў рашэнні, Камітэт фактычна канстатуе сістэмнае парушэнне свабоды выказвання ў Беларусі.
Варта адзначыць, што цяпер Беларусь афіцыйна знаходзицца па-за дзеяннем працэдуры разгляду індывідуальных скаргаў Камітэтам ААН па правах чалавека. Дэнансацыя Факультатыўнага пратакола ўступіла ў сілу 8 лютага 2023 года, пазбавіўшы грамадзян магчымасці абскардзіць рашэнні ўладаў на міжнародным узроўні.
Фотаздымак з адкрытых крыніц
