Газета «Асіповіцкі край» апублікавала грунтоўны краязнаўчы матэрыял пра тое, як Асіповіцкі раён у першыя гады свайго існавання абзаводзіўся прэсай. Сабраны архіўныя артыкулы бабруйскай газеты «Камуніст».
Матэрыял паважлівы да прадмета, месцамі нават кранальны. Але пры ўважлівым чытанні ён нечакана ператвараецца ў метадычку кіравання, якая працуе ў лукашэнкаўскай сістэме дагэтуль.
Тры выпадкі, пададзеныя як дасягненні
Выпадак першы, 1920 год. Замошскі валасны і Асіповіцкі местачковы рэўкамы вырашаюць аб’яднацца. Матывацыя прыводзіцца проста ў тэксце, без прыкрас: «дабы общими силами бороться с разрухой». Гэта значыць, кожны паасобку з разрухай не спраўляўся, але двое разам, магчыма, справяцца. Зліццё пададзена як «першыя крокі да адміністрацыйнага самавызначэння краю».
Выпадак другі, 1924 год. Дзве камсамольскія ячэйкі ў Асіповічах – чыгуначная і местачковая. Аўтар нататкі, нейкі камсамолец, сам тлумачыць сітуацыю з абяззбройвальнай шчырасцю:
«С наступлением весны, по обыкновению, комсомольская работа слабеет. У нас тоже стало это выявляться. Что делать? Как тут удержаться на старых позициях? Созвали мы объединенное заседание бюро обеих ячеек и решили всю политвоспитательную работу объединить в одно целое, создав три кружка. Уже имеются хорошие результаты».
Такім чынам, праца слабее, трэба ўтрымацца на старых пазіцыях, таму аб’ядноўваем дзве ячэйкі ў адну. І, вядома ж, «имеются хорошие результаты».
Выпадак трэці, той жа 1924 год. У Свіслачы збіраюцца адразу тры камсамольскія ячэйкі – Свіслацкая, Ліпенская і Кастрычніцкая. Ацэньваюць адна ў адной недахопы, даюць указанні, справаздачацца. Не самастойным сходам кожная, а сышоўшыся ў адной кропцы, каб сваёй колькасцю стварыць бачнасць маштабу.
Тры гістарычныя кейсы, пададзеныя як дасягненні бальшавікоў. Усе тры – пра адну і тую ж кіраўнічую тэхніку.
Механіка хлусні
Тэхніка простая. Ёсць два ці тры суб’екты, кожны з якіх паасобку не спраўляецца з задачай. Іх зліваюць у адзін больш буйны. Рапартуюць, што «створаны ўмовы», «умацавалася сувязь», «павысілася эфектыўнасць». Рэальная праца не мяняецца – проста цяпер нездавальняючы вынік размяркоўваецца на большую колькасць галоў, а замест трох праблемных справаздач начальства атрымлівае адну сярэднюю.
Гэта працуе як адміністрацыйны трук па некалькіх прычынах:
- статыстыка аптымізуецца аўтаматычна, таму што сярэдняя з трох дрэнных лічбаў заўсёды лепшая, чым самая дрэнная з трох;
- адказнасць размяркоўваецца, таму што былы кіраўнік адной з аб’яднаных структур цяпер проста адзін з членаў праўлення;
- у вышэйшай улады становіцца менш аб’ектаў для кантролю, а значыць менш падстаў для справаздач пра дрэнныя вынікі;
- размова з супрацоўнікамі арганізацый, якія аб’ядноўваюць, вядзецца пад эгідай «аптымізацыі» і «развіцця», а не «закрыцця».
2026 год: зноў аб’яднанне для барацьбы з разрухай
Нікуды гэтая тэхніка не знікла. Проста формулу «каб агульнымі сіламі змагацца з разрухай» замянілі лозунгам «у мэтах павышэння эканамічнай эфектыўнасці».
Прыклад першы – сельская гаспадарка Магілёўшчыны. Мы ўжо пісалі пра «Магілёўскі лянок»: саўгас становіцца ЧПТУП пад эгідай ААТ «Магілёўхлебапрадуктт», потым – КСУП.
Тры назвы за трыццаць гадоў, кожная нанова сабраная юрыдычная асоба – спосаб пазбавіцца ад назапашаных абавязацельстваў. Пра «Светлы» ў Чэрыкаўскім раёне тое ж самае: саўгас-камбінат ператвараецца ў ЧПТУП «Агракомплекс», а той – у КСУП.
У Шклоўскім раёне – узорны холдынг «Купалаўскае», створаны з некалькіх гаспадарак у рамках курсу на стварэнне «ўзорнай тэрыторыі».
Прыклад другі – школы. Малакамплектныя сельскія школы на 10-30 вучняў ужо некалькі гадоў як аб’ядноўваюцца ў «базавыя навучальныя ўстановы», куды вучняў падвозяць аўтобусам за 20-30 кіламетраў. Матывацыя: «павышэнне якасці адукацыі за кошт канцэнтрацыі рэсурсаў». Рэальнасць: школы закрываюцца.
Прыклад трэці – медыцына. ФАПы закрываюцца. Паводле дакументаў – «павышэнне даступнасці спецыялізаванай дапамогі». У жыцці – жыхарам вёскі, дзе закрылі ФАП, трэба ехаць у суседні за 20 кіламетраў.
Кіраўнічы метад адзін і той жа на працягу стагоддзя.
Чаго гэты метад не вырашае
Ні ў 1920-м, ні ў 1924-м, ні ў 2026-м аб’яднанне двух-трох слабых суб’ектаў не стварае аднаго моцнага. Яно стварае адзін сярэдні суб’ект з тым жа ўзроўнем рэальнай эфектыўнасці, але з больш зручнай статыстыкай для справаздач перад вышэйшым кіраўніцтвам.
Асіповіцкая камсамольская праца не пайшла ўгару ў 1924 годзе таму, што дзве слабыя ячэйкі аб’ядналі. Яна пайшла ўгару толькі тады, калі змяніліся знешнія ўмовы – вясна закончылася, наступіла восень, кампаніі аднавіліся.
Сапраўды гэтак жа ніводзін з сучасных беларускіх аграхолдынгаў не становіцца эфектыўным толькі таму, што некалькі нерэнтабельных СПК звялі ў адзіную юрыдычную асобу. Ён становіцца роўна такім жа нерэнтабельным, толькі цяпер у маштабах трох раёнаў.
Метад, якому сто гадоў, вырашае толькі праблему справаздачнасці перад вышэйшай уладай.
І апошняе. Праз 102 гады – «во время исполнения государственного гимна не встают». Тая ж скарга, толькі словы змяніліся. У 2020-2025 гадах у Беларусі рэгулярна ўзбуджалі справы за «непавагу да дзяржаўных сімвалаў».
Дзед і яго братва зараз мараць пра тое, каб рэакцыя беларусаў на дзяржаўны гімн была такой жа, як на «Магутны Божа», але іх мары не спраўджваюцца гэтак жа, як у ідэйных папярэднікаў з Асіповічаў. «Інтэрнацыянал» зноў не пляша.
Фота раённай газеты.