Лукашэнка падпісаў указ аб мерах па развіцці паўднёва-ўсходніх раёнаў Магілёўскай вобласці і Паазер’я Віцебскай вобласці да 2030 года. Гаворка пра сем раёнаў Магілёўшчыны (Клімавічы, Касцюковічы, Краснаполле, Крычаў, Слаўгарад, Хоцімск, Чэрыкаў) і сем раёнаў Віцебшчыны (Браслаў, Гарадок, Докшыцы, Лепель, Мёры, Полацк, Ушачы).
Указ прадугледжвае кампенсацыю да 35 працэнтаў капітальных выдаткаў па інвестпраектах з рэспубліканскага бюджэту, праграму сацыяльна-эканамічнага развіцця на 2026-2030 гады, закупку буйной рагатай жывёлы для мясцовых гаспадарак за кошт рэспубліканскага бюджэту і «адказнасць службовых асоб за эфектыўнасць рэалізацыі».
Праблема ў тым, што мы гэта ўсё ўжо чыталі. Двойчы.
Два папярэднія падыходы
Прама ў тэксце новага ўказа стаіць фраза: «актуалізацыя і падаўжэнне дзеяння норм указаў аб мерах па развіцці дадзенага рэгіёна ад 8 чэрвеня 2015 года №235 і ад 28 мая 2020 года №177». То бок перад намі ўжо трэцяя ітэрацыя адных і тых жа мер:
- 2015 год, указ №235 – першая спроба «сістэмнага развіцця» паўднёвага ўсходу Магілёўшчыны;
- 2020 год, указ №177 – другая, таму што першая не спрацавала;
- 2026 год, цяперашні ўказ – трэцяя, таму што і другая не спрацавала.
Калі б папярэднія меры далі вынік, трэцяя ітэрацыя не спатрэбілася б.
Ніводзін рэгіён у свеце не мае патрэбы ў падпісанні асобнага прэзідэнцкага ўказа «аб развіцці» раз на пяць гадоў – калі гэта развіццё сапраўды адбываецца.
Прызнанне правалу – у самой фармулёўцы новага ўказа. «Падаўжэнне дзеяння» азначае: тое, што рабілі раней, працягваем рабіць. З тымі ж фармулёўкамі, тымі ж інструментамі, для тых жа раёнаў. Толькі з агаворкай, што цяпер да 2030 года.
Чаму 35 працэнтаў – гэта вельмі шмат
Стандартная норма дзяржаўнай падтрымкі інвестпраектаў у рэгіёнах, якія развіваюцца, складае 10-15 працэнтаў капітальных выдаткаў. Трыццаць пяць працэнтаў – гэта ў два-тры разы больш за норму. Такая лічба з’яўляецца толькі калі:
- рэгіён мае сістэмныя структурныя праблемы, з-за якіх прыватны капітал туды не ідзе пры звычайных умовах;
- праекты, нават перспектыўныя, не акупляюцца без знешняй падтрымкі;
- дзяржава гатова ўзяць на сябе траціну капітальных выдаткаў замест інвестара.
Па сутнасці, 35 працэнтаў – гэта прызнанне таго, што рынак у гэтых раёнах не працуе. Не таму што там дрэнныя людзі, а таму што там суцэльныя структурныя праблемы: старэнне насельніцтва, адсутнасць інфраструктуры, адток працаздольных кадраў, чарнобыльскае забруджванне і сацыяльная дэградацыя пасля некалькіх дзесяцігоддзяў дзеяння гэтых фактараў.
Унутраная супярэчнасць указа
Ва ўказе напісана: «Устанаўліваюцца патрабаванні да інвестпраектаў, якія прэтэндуюць на трансферты: у іх павінна быць пацверджана эканамічная эфектыўнасць і абгрунтаваны тэрміны акупнасці», але…
Калі праект паказвае пацверджаную эканамічную эфектыўнасць і абгрунтаваныя тэрміны акупнасці – навошта яму 35 працэнтаў дзяржаўнага пакрыцця? Такі праект па вызначэнні павінен прыцягваць прыватны капітал сам, без бюджэтных уліванняў.
Калі ж праекту патрэбныя 35 працэнтаў ад дзяржавы, каб акупіцца, – яго «эканамічная эфектыўнасць» існуе толькі пры ўмове дзяржаўнай падтрымкі. Прыбяры субсідыю – знікне эфектыўнасць.
Гэта класічнае адміністрацыйнае лукаўства: адна рука піша «эфектыўнасць абавязковая», другая – «дамо 35 працэнтаў».
У выніку пад крытэрый «эфектыўнасці» падганяецца любы праект, у якога ёсць адміністрацыйная падтрымка. Як гэта працуе на практыцы, мы ўжо паказвалі на прыкладзе таго ж Краснаполля, дзе дырэктар будаўнічай фірмы атрымаў бюджэтны аванс на шматкватэрны дом і тры месяцы пераводзіў грошы на свой асабісты рахунак. Ніхто ў сістэме кантролю гэтага не заўважыў – таму што «эфектыўнасць» была пацверджана дакументамі.
Эфектыўнасць не мае значэння
За словамі «развіццё», «інвестпраекты» і «павышэнне эфектыўнасці» хаваецца зусім іншы працэс. Указ забяспечвае бесперабойны паток бюджэтных грошай у існуючыя сельскагаспадарчыя арганізацыі, прамысловыя прадпрыемствы і камунальныя структуры гэтых раёнаў. Не для развіцця – для падтрымання жыцця.
Найцікавейшы механізм – «роўнадолевае фінансаванне закупкі тэхнікі за кошт сродкаў рэспубліканскага і абласнога бюджэтаў». То бок новы трактар для мясцовага калгаса аплачваецца напалову з рэспублікі, напалову з вобласці, нуль з уласных сродкаў гаспадаркі. Пры такой схеме ўласная эфектыўнасць гаспадаркі не мае ніякага значэння – яна ўсё роўна атрымае тэхніку.
Указ не зможа стварыць людзей
Ні ў адной з трох рэдакцый не разбіраецца фундаментальная праблема гэтых раёнаў – адток працаздольнага насельніцтва. За дзесяць гадоў дзеяння папярэдніх указаў насельніцтва паўднёва-ўсходніх раёнаў Магілёўшчыны скарацілася на дзясяткі тысяч чалавек. Моладзь з’язджае ў Магілёў, Мінск, Расію і Польшчу. Застаюцца пажылыя людзі, работнікі дзяржаўных арганізацый і тыя, хто не можа з’ехаць па сямейных або медыцынскіх прычынах.
Ніякія 35 працэнтаў пакрыцця не створаць работнікаў для новых прадпрыемстваў, калі няма каму там жыць. Эканамічнае развіццё патрабуе не толькі інвестыцый, але і людзей. Інвестыцыі ўказ абяцае. Людзей – не стварае.
За 2026-2030 гады ў названыя сем раёнаў Магілёўшчыны дадаткова паступяць бюджэтныя сродкі. Частка пойдзе на закупку жывёлы, тэхнікі і ўгнаенняў для існуючых КСУПаў. Частка – на некалькі паказальных інвестпраектаў, пра якія будуць пісаць дзяржаўныя СМІ («адкрыўся новы цэх», «пушчана лінія»). Частка – растворыцца ў мясцовых адміністрацыйных ланцужках, як гэта рэгулярна адбываецца з бюджэтнымі грашыма ў аддаленых раёнах.
Да 2030 года будзе абвешчана, што «рэалізаваны меры», «інвеставана» такая-то колькасць мільярдаў рублёў, «створаны» такія-то працоўныя месцы. Праз пяць гадоў, да 2030-га, спатрэбіцца чацвёртая ітэрацыя таго ж указа. З іншай лічбай пакрыцця – магчыма, ужо 40 або 45 працэнтаў.
Развіццё ў гэтай схеме не з’яўляецца мэтай. Мэтай з’яўляецца цыкл: падтрыманне жыцця існуючых структур, касавыя ўліванні, справаздачы аб выкананні, новая ітэрацыя. Рэгіён знаходзіцца ў гэтым цыкле ўжо больш за дзесяць гадоў.
Фота ілюстрацыйнага характару.