Новости по тегу "день в истории" - Page 6 of 23

Дзень у гісторыі. 6 лістапада. Нарадзіўся Аляксандр Баль

Навіна ад 6 лістапада, 20256 лістапада, 2025

1842 год. У Горы-Горацкай земляробчай школе заснаваны батанічны сад.

Цяпер гэта Батанічны сад Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі ў Горках. Помнік прыроды рэспубліканскага значэння (з 1963). Мае плошчу 25 гектар.

Калекцыя батанічнага саду і дэндрарыя налічвае 3 335 таксонаў раслін якія належаць да 840 родаў, 1 476 відаў і 1 019 гатункаў. З іх 267 хваёвых таксонаў і 293 ліставых. Прадстаўленыя ў садзе драўнінна-хмызняковыя расліны адносяцца да 42 сямействаў і 93 родаў.

Аранжарэйныя расліны прадстаўлены 350 відамі субтрапічных і трапічных раслін 75 сямействаў.

У аранжарэі ёсць зімовы сад з рознымі экзотамі.

1891 год. У в. Лявонаўка (зараз Асіповіцкі раён) нарадзіўся Іосіф Воўк-Левановіч.

Беларускі мовазнавец, педагог. Выкладаў у Бабруйску, Мінску, працаваў у БДУ, навуковым сакратаром Камісіі па ўкладанні гістарычнага слоўніка беларускае мовы Інбелкульту, супрацоўнікам Інстытута мовазнаўства. Вывучаў гісторыю беларускай мовы і дыялекталогію.

У верасні 1930 года пакінуў Беларусь. Працаваў ў Саратаўскім універсітэце, Арэнбургскім педінстытуце.

У 1937 годзе Галоўліт БССР выдаў загад, паводле якога «усе кнігі» вучонага прадугледжвалася «спальваць».

Арыштаваны ў 1937 годзе, сасланы ў лагер на Поўначы, дзе і памёр 19 жніўня 1943 года.

1940 год. Памёр Лявон Вітан-Дубейкаўскі.

Дзеяч беларускага нацыянальнага руху, інжынер-будаўнік, архітэктар, паэт. Збіральнік беларускага фальклора. Кіраваў аднаўленнем каталіцкіх храмаў у Мсціславе, Магілёве, Оршы, Крычаве, Свіслачы, Смальянах. Член Беларускага нацыянальнага камітэта, галоўны архітэктар БНР.

1968 год. У Магілёве нарадзіўся Аляксандар Баль. Беларускі бард.

Грае на шасціструннай гітары, піша песні на свае вершы. Напісаў шэраг твораў у жанры «бард-паэмы». Лаўрэат фэсту «Пецярбурскі акорд -96», Грушынскага фэсту (1999). Спявае і піша па-расейску.

Працаваў да 2021 года загадчыкам музычнай часткі Магілёўскага абласнога драматычнага тэатру. Звольнены за выкананне песні “На родине моей беда”, у якой выказваецца немагчымасць трываць гвалт і несправядлівасць.

6 лістапада – сярэдняя дата фарміравання снежнага покрыва ў Магілёўскай вобласці.

Дзень у гісторыі. 5 лістапада. Першы беларускі лаўсан

Навіна ад 5 лістапада, 20255 лістапада, 2025

1842 год. У Быхаве было заснавана двухкласнае прыходскае вучылішча.

Яно адкрылася замест аднакласнага вучылішча, якое ўтрымліваў манастыр канонікаў рэгулярных.

1968 год. На доследнай устаноўцы Магілёўскага камбіната сінтэтычнага валакна атрыманы першы беларускі лаўсан.

Будаўніцтва новай хімічнай вытворчасці пачалося ў Магілёве ў 1965 годзе. Ініцыятыва належыла міністру хімічнай прамысловасці СССР Леаніду Кастандаву. Ён падлічыў, што на закупку імпартных хімічных валокан СССР мусіць траціць каля шостай часткі свайго бюджэту.

Першапачаткова планавалася размясціць новую вытворчасць у Краснаярску. Але пабудаваць яе без замежных спецыялістаў было немагчыма, што пагражала раскрыццю ваенных таямніц – пад Краснаярскам размяшчаліся сакрэтныя аб’екты савецкай абаронкі. Таму ў якасці альтэрнатывы быў абраны Магілёў.

18 жніўня 1965 года буйнейшае ў Еўропе хімічнае прадпрыемства было закладзена на пустым полі каля пасёлка Грабянёва. Праз тры гады тут выпусцяць першы беларускі лаўсан.

1996 год. Памёр ураджэнец Магілёва Віктар Тураў.

Беларускі кінарэжысёр і сцэнарыст. Народны артыст Беларусі і СССР. Лаўрэат многіх прэмій СССР, Польшчы, кінафестываляў.

Найбольш вядомыя яго экранізацыі «Палескай хронікі» І. Мележа «Людзі на балоце», «Подых навальніцы», апавядання І. Тургенева «Жыццё і смерць двараніна Чартапханава».

Сярод ваеных і гістарычных фільмаў найбольш значныя: «Я родам з дзяцінства», «Сыны ідуць у бой», «Пераправа», «Чорны бусел», «Шляхціц Завальня».

Здымаў фільмы з удзелам Ул. Высоцкага, з якім сябраваў.

Уключаны ЮНЕСКА ў лік 50 кінематаграфістаў свету, з якіх складаўся Ганаровы камітэт па святкаванню 100-годдзя кінематаграфіі.

2016 год. Памерла Тамара Шырко.

Геабатанік, аграхімік, глебазнавец, педагог. Кандыдат сельскагаспадарчых навук

Працавала на кафедры фізічнай геаграфіі Магілёўскага педінстытута, вывучала геалогію і глебы Магілёўскай вобласці (1969-1975).

Старшы навуковы супрацоўнік БелНДІ садавіна-агодніцтва і бульбаводства. Аўтар 12 кніг, сярод якіх асаблівым попытам у насельніцтва да гэтага часу карыстаецца “Аптека в саду и огороде”.

Дзень у гісторыі. 4 лістапада. Нарадзіўся Цішка Гартны, забіты Іцхак Рабін

Навіна ад 4 лістапада, 20254 лістапада, 2025

1887 год нарадзіўся Зміцер Жылуновіч (Цішка Гартны).

Зміцер Жылуновіч нарадзіўся ў Капылі ў сялянскай сям’і. Беларускі пісьменнік, публіцыст і дзяржаўны дзеяч, адзін з заснавальнікаў савецкай беларускай дзяржаўнасці.

Пасля рэвалюцыі стаў першым старшынёй Савета Народных Камісараў БССР – фактычна першым кіраўніком савецкай Беларусі. У 1930-я гады трапіў пад сталінскія рэпрэсіі. Арыштаваны ў 1936 годзе, пераведзены ў Магілёўскую псіхіятрычную лячэбніцу, дзе і памёр (па афіцыйнай версіі ад гангрэны лёгкіх; па іншых звестках – скончыў жыццё самагубствам).

Пахаваны на ўскраіне Пячэрскага лесапарку. На сімвалічным месцы пахавання ў 1990-я гады быў усталяваны памятны крыж.

1935 год. Нарадзіўся Аляксандр Болсун.

Беларускі фізік, педагог, энцыклапедыст. Кандыдат фізіка-матэматычных навук, дацэнт. Выхаванец Магілёўскага педінстытута.

Прымаў непасрэдны ўдзел у стварэнні многіх энцыклапедычных даведнікаў, у тым ліку «Беларусь», «Чернобыль», «Автомобильные дороги Беларуси».

1995 год. Забіты яўрэйскім фанатыкам, праціўнікам мірных перамоў з арабамі Іцхак Рабін.

Ізраільскі палітычны і ваенны дзеяч, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру. Шосты і адзінаццаты прэм’ер-міністр Ізраіля. Генерал.

Нарадзіўся 1 сакавіка 1922 года ў Іерусаліме. Яго маці Роза Каган ўраджэнка Магілёва, бацька – з Сідаравіч, што пад Кіевам.

Камандзір брыгады ў час араба-ізраільскай вайны 1948-1949, потым камандуючы Паўночнай ваеннай акругай, начальнік Генеральнага штаба, пасол у ЗША, старшыня Палітычнага камітэта Рабочай партыі Ізраіля, міністр абароны, прэм’ер-міністр.

Удзельнічаў у перамовах з палесцінцамі, прызнаў Арганізацыю вызвалення Палесціны, падпісаў мірныя дамоўленасці з ёю ў Осла (1993) і Вашынггоне (1994).

Дзень у гісторыі. 3 лістапада. Дзень нараджэння Якуба Коласа

Навіна ад 3 лістапада, 20253 лістапада, 2025

1882 год. Нарадзіўся Якуб Колас. Беларускі празаік, паэт, педагог, навуковец, адзін з заснавальнікаў сучаснай беларускай літаратурнай мовы.

Народны пісьменнік. Акадэмік, Заслужаны дзеяч навукі Беларусі, Лаурэат дзяржаўнай прэміі СССР.

Яго творы ўлючаны ў школьную праграму па беларускай літаратуры, перакладзены больш чым на 40 моваў свету.

Яго імя носяць Мінскі паліграфікамбінат, Інстытут мовазнаўства, Віцебскі драматычны тэатр, Цэнтральная навуковая бібліятэка акадэміі навук, шматлікія ўстановы культурыі, адукацыі, вуліцы, плошчы ў гарадах краіны.

У Мінску працуе Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа з філіяламі ў Стаўбцоўскім раёне: у Акінчыцах, Смольні, Мікалаеўшчыне і Альбуці. Ёсць музей і ў в. Пінкавічы.

Помнікі класіку ўсталяваны ў Ганцавічах, Мінску, Мікалаеўшчыне, Навагрудку, Нясвіжы, у в. Плоскае Талачынскага раёна, у Ташкенце, кітайскім Цяньцзіне, мемарыяльныя дошкі ў Вільнюсе і ў Ташкенце.

На жаль, у Магілёве імя Коласа носіць вуліца, на якой няма ніводнага дома і ніхто з магілёўцаў не можа сказаць: “Я жыву на вуліцы імя класіка”.

У Магілёўскай вобласці вуліца Якуба Коласа ёсць таксама ў 14-ці райцэнтрах, гэта: Бабруйск, Асіповічы, Быхаў, Крычаў, Шклоў, Горкі, Мсціслаў, Слаўгарад, Чавусы, Клімавічы, Касцюковічы, Чэрыкаў, Бялынічы, Хоцімск. У Глуску – завулак.

1891 год. нарадзіўся генерал-маёр Міхаіл Раманаў, адзін з кіраўнікоў абароны Магілёва ў ліпені 1941 г.

Камандзір 172-й стралковай дывізіі. З 5 па 25 ліпеня 1941 года часці 172-й дывізіі, гераічна абараняючы Магілёў, скоўвалі значныя сілы нямецкіх войскаў. Пасля здачы горада, Міхаіл Раманаў разам з рэшткамі дывізіі выходзіў з акружэння і трапіў у нямецкі палон 22 верасня 1941 года. Памёр у канцлагеры ад наступстваў кулявога ранення.

2011 год. У Магілёве нарадзіліся 7-мільярдныя жыхары Зямлі.

У радзільным аддзяленні Магілёўскай бальніцы нумар 1 маці нованароджаных магілёўцаў Міланы Бадэрка, Яраславы Дземідзенка, Арцёма Міхасёва, Мікалая Жукава і Данііла Хадарышчанкі, Надзеі і Марыі Акуліч урачыста атрымалі сертыфікат 7-мільярднага жыхара Зямлі.

31 кастрычніка 2011 года насельніцтва Зямлі дасягнула адзнакі 7 мільярдаў. Урачыстыя мерапрыемствы, прымеркаваныя да гэтага знамянальнага дня, прайшлі па ўсім свеце. У Беларусі ўсім малышам, якія нарадзіліся ў гэты дзень, вырашылі ўручыць памятныя сертыфікаты.

Дзень у гісторыі. 2 лістапада. Нарадзіўся фестываль “Залаты шлягер”

Навіна ад 2 лістапада, 20252 лістапада, 2025

1995 год. У Магілёве стартаваў першы Міжнародны музычны фестываль “Залаты шлягер”.

У перыяд з 1995 па 2002 гады з’яўляўся найбуйным у Еўропе фэстам рэтра-музыкі. Яго ініцыятарам і арганізатарам стаў кампазітар Уладзімір Браілоўскі, які на той час быў дырэктарам абласной філармоніі.

2004 год. У капліцы мемарыяльнага комплексу “Буйніцкае поле” адкрыты маятнік Фуко.

Маятнік Фуко Магілёў Буйнічы — OLYMPUS DIGITAL CAMERA

1 лістапада. Дзень у гісторыі. Створана Магілёўская епархія

Навіна ад 1 лістапада, 20251 лістапада, 2025

1632 год. Быў прыняты акт аб стварэньні Магілёўскай праваслаўнай епархіі.

Адзіная ў Рэчы Паспалітай, Магілёўская епархія была створана па ініцыятыве Кіеўскага мітрапаліта Пятра Магілы. Акт быў зацверджаны прывілеем караля Уладзіслава IV на каранацыйным сойме 14 сакавіка 1633 года. Новых іерархаў тытулавалі: “біскуп Мсціслаўскі, Аршанскі і Магілёўскі”. Нярэдка ў крыніцах сустракаецца іншая назва епархіі – Беларуская.

Спачатку Магілёўская епархія з’яўлялася часткай Полацкай. Па каралеўскім прывілеі не былі дакладна акрэслены яе межы. Біскупы павінны былі пражываць у Магілёўскім Спаскім манастыры. Акрамя Спаскай царквы, ім перадаваліся яшчэ чатыры цэрквы ў Магілёве, дзве ў Оршы, адна ў Дзісне, адна ў Полацку, Траецкая і Спаская ў Мсціславе.

Першым біскупам дыяцэзіі стаў былы пробашч Віленскага Свята-Духава манастыра ігумен Іосіф Бобрыковіч-Капет-Анехожскі.

У 1920-1930 гадах епархіяй кіравалі “абнаўленцы”, якія стварылі ў 1924 годзе Беларускую аўтаномную праваслаўную царкву з цэнтрам у Магілёве. У сярэдзіне 1930-х гадоў яе парафіі перайшлі пад юрысдыкцыю кананічнай Мінскай епархіі.

У 1989 годзе дзейнасць Магілёўскай праваслаўнай епархіі была адноўлена ў межах Магілёўскай вобласці.

1868 год. Нарадзіўся Зміцер Даўгяла.

Беларускі гісторык, архівіст.

Працаваў у Віцебскім, Віленскім архівах старажытных актавых кніг, загадчыкам Магілёўскага архіва (1921–1925), дырэктарам бібліятэкі Акадэміі навук БССР.

Рэдактар «Запісак Паўночна-Заходняга аддзела Рускага геаграфічнага таварыства». Супрацоўнік Інбелкульта, дацэнт БДУ.

Удзельнік выдання «Гісторыка-юрыдычных матэрыялаў», «Актаў Віленскай археаграфічнай камісіі», «Археалагічнага зборніка дакументаў», «Гісторыі Беларусі ў дакументах і матэрыялах».

Аўтар прац па гісторыі беларускіх гарадоў і мястэчак.

У 1937 годзе арыштаваны, высланы ў Казахстан, памёр у 1942 годзе.

Дзень у гісторыі. 31 кастрычніка. Успамінаем Міхася Ткачова

Навіна ад 31 кастрычніка, 202531 кастрычніка, 2025

1517 год. Пачатак Рэфармацыі, лютэранства.

Марцін Лютэр прымацаваў 95 тэзісаў на дзвярах сабора ў нямецкім Вітэнбергу.

Магілёў і Вітэнберг (Лютэрштат) маюць статус пабрацімаў і падтрымліваюць шчыльныя неафіцыйныя культурныя адносіны.

Марцін Лютэр (1483-1546), былы каталіцкі святар, прафесар багаслоўя. Выступіў супраць продажу індульгенцый, аспрэчваў правы Папы Рымскага, навучаў, што Біблія – адзіная крыніца абсалютных ведаў, выступаў супраць забароны на шлюб святарам, за танную народную царкву, за яе сціпласць.

Пераклаў Біблію на нямецкую мову, што зрабіла Святое Пісанне больш даступным шырокім саслоўям, што аказала велізарны ўплыў на царкву і нямецкую культуру.

Першая лютэранская царква ў Беларусі заснавана ў Брэсце ў 1553 годзе.

У Магілёве лютэранская кірха была пабудаваная ў 1780 годзе і разбурана ў 1930-х. Зараз на яе месцы сквер на скрыжаванні вуліцы Ленінскай і завулка Мігая каля 16-й школы.

1885 год. Нарадзіўся Міхайла Грамыка.

Беларускі географ, геолаг, пісьменнік, вязень ГУЛАГу. Даследчык радовішчаў нафты.

Выхаванец Магілёўскай гімназіі.

Распрацоўшчык беларускай тэрміналогіі па геаграфіі, геалогіі, хіміі, падручнікаў «Пачатковая геаграфія», «Уводзіны ў навуку аб неарганічнай прыродзе».

Аўтар кніг паэзіі, п’ес, якія ставіліся ў тэатрах. Аўтар успамінаў пра Я. Купалу, Я. Коласа, А. Грыневіча.

1992 год. Памёр ураджэнец Мсціслава Міхась Ткачоў.

Беларускі гісторык, археолаг, грамадскі дзеяч. Доктар гістарычных навук, прафесар.

Загадчык рэдакцыі гісторыі, галоўны рэдактар выдавецтва «Беларуская Энцыклапедыя» імя Петруся Броўкі.

Ініцыятар стварэння энцыклапедыі «Археалогія і нумізматыка Беларусі», «Энцыклапедыі гісторыі Беларусі».

Вывучаў ваенна-абарончае дойлідства, матэрыяльную культуру і архітэктуру гарадоў Беларусі XI-XVIII стагоддзяў.

Адзін з аўтараў кніг «Нарысы па археалогіі Беларусі», «Гісторыя беларускага мастацтва».

Першым прасачыў генезіс, эвалюцыю і этапы развіцця замкаў і абарончых сістэм населеных пунктаў, а таксама арганізацыю абароны беларускіх гарадоў.

У яго памяць у Гродна і Мсціславе ўсталяваны мемарыяльныя шыльды.

Дзень у гісторыі. 30 кастрычніка. Чырвоная армія займае Магілёў

Навіна ад 30 кастрычніка, 202530 кастрычніка, 2025

1880 год. У Магілёве нарадзіўся юрыст-міжнароднік Мікалай Краўчанка.

Паходзіў з магілёўскіх дваран. Прафесар Томскага універсітэта, стацкі саветнік (1913 год) кавалер ордэна святой Ганны. Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі падтрымаў бальшавікоў і застаўся на прафесарскай пасадзе.

Займаўся міжнародным гуманітарным правам і тэмай правоў працоўных.

1918 год. Чырвоная армія змяніла нямецкія каравулы ў Магілёве.

У гэты дзень да гатэля «Брыстоль» на Дваранскай вуліцы на двух аўтамабілях прыбылі каравулы Чырвонай арміі і замянілі нямецкія, якія ахоўвалі важныя аб’екты горада. Пасля гэтага астатнія часткі кайзераўскіх войск пакінулі горад – толькі каля моста праз Дняпро можна было назіраць нямецкі пост.

1921 год. У в. Аўсімавічы Бабруйскага раёна нарадзіўся Архіпенка Фёдар Фёдаравіч.

Герой Савецкага Саюза, лётчык-ас. Збіў асабіста 30 самалётаў праціўніка.

2019 год. У вёсцы Сава Горацкага раёна адкрылі памятны знак рэпрэсаванаму ў сталінскія часы пісьменніку-земляку Васілю Кавалю.

Васіль Каваль быў адной з ахвяр “чорнай ночы” беларускай культуры, калі ў ноч з 29 на 30 кастрычніка былі расстраляны 132 дзеячы культуры і навукі.

Дзень у гісторыі. 29 кастрычніка. “Чорная ноч” беларускай літаратуры і навукі

Навіна ад 29 кастрычніка, 202529 кастрычніка, 2025

1611 год. Цар маскоўскі Васіль IV Шуйскі паўстаў як палонны перад Сенатам, каралём і вялікім князем Жыгімонтам Вазай у Варшаве.

Па перапоўненых радасным натоўпам вуліцах Варшавы правезлі “жывыя трафеі”: узятага ў палон цара Васіля Шуйскага, групу маскоўскіх дыпламатаў і военачальнікаў.

Затым Шуйскага ўвялі ў каралеўскі замак і ён пакланіўся Жыгімонту ў ногі.

1937 год. “Ноч (не)расстраляных паэтаў”, «Чорная ноч» беларускай літаратуры і навукі.

У Мінску расстраляны шматлікія дзеячы культуры, асветы і дзяржаўнага апарату Беларусі, усяго — каля 160 чалавек, у тым ліку літаратары

Сярод забітых прадстаўнікоў беларускай эліты, некалькі чалавек паходзілі з Магілёўшчыны. Гэта:

Платон Галавач — в. Пабокавічы, Бабруйскі павет, Мінская губ.; цяпер Бабруйскі раён, Магілёўская вобласць.
Максім Ляўкоў — в. Кавалі, Бабруйскі павет, Мінская губ.; цяпер Бабруйскі раён, Магілёўская вобласць.
Васіль Каваль — в. Сава, Горацкі павет, Магілёўская губ. (Горкі/Горацкі раён).
Аляксей Кучынскі — в. Выдранка, Чэрыкаўскі павет, Магілёўская губ.; цяпер Краснапольскі раён.
Ананій Дзякаў — в. Багданаўка, Мсціслаўскі павет, Магілёўская губ. (цяпер Хіславіцкі раён, Смаленская вобласць).

Поўны Спіс дзеячаў Беларусі, расстраляных 29—30 кастрычніка 1937 года можна пабачыць тут.

Дзень у гісторыі. 27 кастрычніка. Дзень памяці вынаходніка ксілафона Міхаіла Гузікава са Шклова

Навіна ад 27 кастрычніка, 202527 кастрычніка, 2025

1658 год. Бітва пад Чавусамі.

У гэтай бітве 14-тысячнае войска казацкага палкоўніка Нячая, які перайшоў на бок Рэчы Паспалітай, сышлося з маскоўскім войскам ваяводаў Казлоўскага і Змеява.

Іван Нячай паходзіў з мсціслаўскай шляхты, зяць Багдана Хмяльніцкага. З пачаткам вайны Маскоўскай дзяржавы супраць Рэчы Паспалітай 1654 – 1667 гадоў быў на баку першай, абвясціў сябе “палкоўнікам чавускім і новабыхаўскім”. У 1658 годзе Іван Нячай перайшоў на бок Рэчы Паспалітай і пачаў масіраваныя баявыя дзеянні супраць войскаў Маскоўскай дзяржавы, узяўшы пад кантроль Стары і Новы Быхаў, Рослаў, Галоўчын, Барысаў, дэблакаваўшы асаджаны Мсціслаў. Мяшчане Крычава самі паднялі паўстанне супраць акупантаў і перайшлі на бок Нячая.